Posts from Roberto Tresoldi

Baldaŭa apero de "Kronikoj pri Badik"

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Thu, 03 Dec 2009 21:23:08 +0000

En la venontaj tagoj mi eldonos en ĉi paĝaro la novelon: "Kronikoj pri Badik". Ĝi konsistas el la du noveletoj, "La prifosoj de Badik" kaj "Reflugo al Badik", komplete finverkitaj. Mi aldonis kvar ĉapitrojn al Reflugo al Badik (de la sepa ĝis la deka) kaj nun la verketo povas esti legata kiel unu novelo en du partoj. Mi baldaŭ disponigos ankaŭ voĉan ledagon de la du tekstoj, por tiuj, kiuj ŝatas aŭdi parolatajn tekstojn.

Reflugo al Badik (6a ĉapitro)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 24 Nov 2009 21:17:21 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Multaj jaroj antaŭe

"E. Moŝto, vi ja scias, ke pere de tiu ago vi riskas multe!", diris preskaŭ flustre eta monaĥo, vestita per simpla ruĝkolora teksaĵo, volvita ĉirkaŭ la korpo. La homo, al kiu sin adresis la monaĥo, kapskuis, kiel kutimas fari la altrangaj regantoj de Tidel kiam ili silentigas iun. Post ioma pripensado, lia Moŝto Pokul flustris ree al la monaĥo: "Iam oni bezonos denove tiun materialon. Ni ne scias, ĉu ni venkos la Filon. Tion nur la saĝeco de la Granda Mistero povas antaŭscii. Mi, kiu alte respektas la veron, same respektas la rajtojn de nia gento - de tiuj homoj, kiujn ni sendis al tiu eta, fora planedo, Dom, la tria ekde la stelo E2346, ĉe la randoj de la Galaksio. Se la Filo venkos nin, almenaŭ ili havos, post centmiloj da jaroj, la eblecon rekonstrui novan mondon, tute similan al tiu, en kiu ni vivas hodiaŭ".

Pokul sidis sur benketo kaj, ĝentile premante la manon de la monaĥo, adiaŭis lin. La monaĥo kapklinis respektoplene kaj lasis la eminentulon sola, en la duonlumo de tiu granda groto. Per portebla gravurilo Pokul gravuris skribtabuleton pri la enhavo de la materialo kaŝita en la profunda malheleco de tiu loko. Li pensis pri la estonteco, kaj pri la danĝero, kiun lia tuta raso devas alfronti. "Nu - diris li parolante al si mem - se ni ĉiuj pereos, restos atestilo pri nia pasinta grandeco. Kaj tion retrovos la posteuloj de nia eta ekspedicio, de tiuj, kiuj nun vivas en sovaĝa mondo, fore de ĉi tie; eta grupo de inteligentaj homoj, respektitaj kiel diaĵoj fare de sovaĝaj duonhomecaj estaĵoj".

La listo estis longa: komputiloj, gravuriloj, avanaj maŝinoj, unupersonaj aviadiletoj, du grandaj kosmoŝipoj, multaj sciencaj diverspecaj iloj, gravuritaj skribtabuletoj pri ĉio ajn...escepte de la raportoj pri la Granda Genetika Manipulado - la abomenaĵo, kiu kreis la Filon.

Verdire, li iel hontis pro la maniero, per kiu, kaŝe, li estis kolektinta tiujn aĵojn sed li pli forte sentis la devon protekti sian mondon. "Ni tre verŝajne pereos - ĉiuj, senescepte. Sed nia civilizo ne devas perei kune kun ni!". En tiu momento li levis la brakojn alsupren, kaj laŭte diris: "Mi pardopetas, ho Granda Mistero de la Galaksio, pro ĉi tiu peko kontraŭ la vero. Bonvolu, mi petas, legi en mia koro la kialojn de ĉi misfaro!".

Poste li metis la skribtabuleton en ĝian ujon, kaj ĉi tiu mem moviĝis kaj alkroĉiĝis al la muro antaŭ la ŝtala pordego. Fine li surmetis sian belan, ruĝan fosforeskan surtuton, eliris tra la pordego, fermis ĝin kaj laŭte diris: "Fermita porĉiame!". En tiu momento centmiloj da etaj araneaspektaj robotaj estaĵoj materiiĝis el la pulvoro, kiu kuŝis surplanke, kuretis ĝis la pordego, kaj kovris ĝin tute. En la daŭro de kelkaj sekundoj ili fariĝis kiel grandega tuko, kiu etendiĝas sur la pordo kaj la tuta muro. Intensa lumo plenigis la koridoron, dum la robotaj estaĵoj mirakle miksiĝis kun la materio de la pordo kaj de la muro, kaj rapide ŝtoniĝis. Nun estis nek muro, nek pordo: nur ununura ŝtalroka surfaco, netrairebla, nedetruebla. Lia E. Moŝto Pokul iradis en la koridoro, ĝis eta pordo, kiuj malfermiĝis kaj, post lia eliro, fermiĝis.

Tiu pordo restis fermita ĝis la fino de la civilizo de Tidel, kiu okazis nur post kelkaj monatoj. Flamoj atingis ĝin dum la lasta granda batalo, flamoj trairis la koridoron, flamoj detruis ĉion interne. Sed ili ne povis bruligi la ŝtalrokan muregon. La flamoj, fine, estingiĝis, kaj kune kun forbrulitaj varoj, forviŝiĝis ĉiuj memoraĵoj pri la ekzistado de tiu loko. Ne, tio ne veras - ĉar unu, ankoraŭ, plu ekzistis.

(daŭrigota)

Reflugo al Badik (novelo). Ĉapitroj I, II, III, IV, V, VI (nova: aldonita la 24an de Novembro!)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 24 Nov 2009 17:37:39 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

La malnova biblioteko estis jam de longa tempo fermita, kaj la enormaj ŝrankoj, en kiuj protekte ariĝis malnovaj kodeksoj, kaj la multenombraj bretoj, sur kiuj staris miloj kaj miloj da libroj, kreis sentempecan etoson.

Ĉie regadis mallumo. Verdire, ne ĉie: eta lampo lumigis limigitan areon de la granda salono, tie, kie mezaĝa, maldika homo, vestita per la uniformo de la akademianoj de la Instituto pri Arkeologio, sidante en ŝajne religia silento, konfrontadis plurajn tradukprovojn de antikvaj skribtabuletoj pere de leksikonoj memorigitaj en modernaj elektronikaj libro-legiloj.

Librojn oni ne plu presis, kaj tio ekde jarmiloj: la anktikvajn verkojn oni sukcese protektis pere de tre malnova teknologio, kiu ŝtonigas la organikan materialon de la libroj, konservante ilin porĉiame. Ekde multege da tempo, la sistemo, por konservi la sciojn de la homaro, estis la sama: komputilmemorigo kaj, samtempe, aŭtomata gravurado de la tekstoj sur tabuletoj produktitaj en la sama artefarita ŝtonmaterialo.

En la pasinteco, dum la “Periodo de la 500 militoj”, kiam centoj da civilizoj formiĝis kaj malaperis, estis ofta okazo ke, pro akcidentaj kialoj, la komputilmemoroj forviŝiĝis... danke al tiu metodo konserviĝis almenaŭ la tiel diritaj “porĉiamaj skribtabuletoj” - kiuj estis, kvankam reskribeblaj, tute nedetrueblaj.

Verdire, la sistemo estis iasence stranga: por eviti la perdon de informoj, oni gravuris skribttabuletojn, sed tial, ke ili estis tiel multenombraj (iu tempoperdulo iam kalkulis, ke eble sur la dek mil mondoj ekzistas almenaŭ 400 miliardoj da skribtabuletoj) oni retransformis ilin en informojn, konservatajn en la memoro de la elektronikaj libro-legiloj... Tiamaniere fakulo povis kunporti plastan kajereton enhavantan eble 20% de la tuta bibliotekaro de la homaro. Tamen, por eviti la perdon de ĝiaj informoj, oni gravuris skribtabuleton kontenantan la resuminformojn pri la ehnavo de tiu libro-legilo...kaj tiel plu!

En tiu lumigita anguleto Anteo, koncentriĝinta sur malfacila traduko, tute ne kontentis je sia laboro. Tial, ke neniu povis priatenti lian konduton, li permesis al si, de temp' al tempo, libere pensi laŭtvoĉe, komentante per ne tiel firma voĉo kion li eltrovis: “Ha, ci eble opinias, ke mi ne komprenis cin, malbenita nekonata vorto, ĉu? Ne, ne, mi, male, komprenis cian ĝeneralan sencon sed...ankoraŭ ne cian precizan signifon!”. Tion li faris nur tial, ke li ne volas senti sin sola, en tiu grandega legoĉambro...kvankam li bone konsciis pri la fakto, ke tia konduto estus konsiderata sufiĉe infaneca aŭ, eĉ plimalbone, iel freneza. Oni ja scias, ke filologoj kaj lingvistoj estas, ofte, stranguloj...

Tamen, aparte de la supraĵa komikeco de lia konduto, Anteo estis bonega tradukisto: tial oni taskigis lin atente traduki la famkonatajn tidelajn skribtabuletojn. Li plenkonscie faradis sian laboron, ĉar estis ankaŭ lia intenco eldoni la tradukon, kune kun la originala teksto, kaj enretigi ĝin kiel eble plej baldaŭ - tio ja alportus honoron al li kaj – kiu scias? – eble ankaŭ plibonigon de lia akademia situacio...

Ekde kiam ili abandonis Tidelon, la ĝenerala sinteno de la eks-membroj de la arkeologia brigado estis ia senco de frustracio kaj de malplenumita tasko...Ili estis nur ekhavantaj la unuajn interesajn rezultojn, kiam la timemo kaj la decidemo de Kajsa malpermesis al ili daŭrigi sur tiu vojo...Aldone, la kontraŭa pozicio de Karlo iel malbonigis la etoson: ĉiuj ja sciis, ke Kajsa kaj li rompis longdaŭran amikecon, ĝuste sekve de la okazintaĵoj de Tidel...

La materialo, sur kiu Anteo laboris, konsistis el deko da skribtabuletoj, kontenantaj la priskribon de la lastaj tempoj de la restado de la Antikvuloj sur Tidel. Estis danke al lia traduko de la teksto pri la terura milito inter la Patro (la tiama registaro) kaj la Filo (iu estaĵo, kreita pere de genetika manipulado por rezisti en la plej teruraj spacaj kondiĉoj, cele al koloniigo de la galaksio), ke oni decidis abandoni Tidelon. Estis io kio, tamen, ne konvinkis lin...surbaze de lia interpretado de la lingva strukturo de la tabuletoj, li venis al la konludo, ke tiuj tabuletoj ne estis verkitaj en la sama periodo. La lingvaj nuancoj estis tro variaj. Aldone, li konvinkiĝis, ke ĝuste la famkonata teksto pri la foriro de la tidelanoj estas mankohava..laŭ li, la tuta historio estis priskribita tro koherece – se tiel diri, tro logike - mankis la kutimaj stilaj aldonaĵoj, la normalaj formuloj rilate la veron, la amon al honesteco ktp...Li fine konvinkiĝis, ke tiu teksto estas iasence manipulita, reverkita, se tiel diri. Male, la cetera materialo estis plimalpli aŭtentika. Sed kiu manipuladis la tekston? Kaj kial? Kaj, ĉefe, kion enhavis la originala teksto?

Li decidis ekzameni tiun parton de la skribtabuleto per nova aparato, kiu ĵus alvenis, sendita de profesoro Malenko. Pere de ĝi oni povis rekonstrui komputile la sinsekvajn ŝanĝojn de la materialo de la tabuletoj en la daŭro de kelkcento da jaroj: oni fakte inventis ĝin ĝuste por malkovri malaperiĝintajn tekstojn, kiuj estis forviŝitaj dum la reskribado de la tabuletoj.

La komputilo tre rapide rekonstruis la strukturiĝon de la materialo tra la jaroj, kaj...jen, mirige reaperis pluraj tekstoj, unu sub la alja...Tamen, dum la plej malfruaj estis nur etaj korektoj de la sama teksto, kaj tute samepokaj, la lasta estis - de nur antaŭ kelkaj monatoj!".

Anteo decidis rekonstrui la originalan tekston per la sama metodo, kaj post kelkaj sensukcesaj klopodoj li finfine atingis la celon: la ritmaj vortoj de la Monda Lingvo aperis klare sur la surfaco de la porĉiama skribtabuleto.

"Jen, diris Anteo, tio estas la originala teksto! Oni tuj rekonas la poeziajn verso-formojn de la malnova lingvo". Li laŭtlegis la versojn, ordigitajn laŭ la tipa strukturo de la antikva metriko: du dekunusilabaj versoj, unu naŭsilaba, unu oksilaba, unu dekunusilaba, kun ŝanĝo de la subjekto post la dua verso kaj rimo ĉe la tria kaj kvina verso.

"Men nonik kanom nolön valikosi / men nonik kanom numön stelis sila, / no kanon pükön ko nets valik, / te kanon pükön ko man ut, / kel vilom binön libik in lad omik..."

Li tuj tradukis en la IL-on tiun komencan strofon:

"Neniu homo povas koni ĉion / neniu homo povas la ĉielajn stelojn kalkuli./ Oni ne povas kun ĉiuj landoj paroli / nur paroli oni povas kun tiu homo,/ kiu volas esti libera en sia koro...".

"Bone, diris al si Anteo: tiu komenca poeziaĵo estas jam garantio de aŭtentikeco. Sed ni vidu nun la sekvon...". Kaj la sekvo estis preciza priskribo pri tio, kio vere okazis je la fino de la terura milito inter la Tidelanoj kaj la filo. Aparte kaptis lian atenton la debato, kiu okazis en la Alta Konsilejo sur planedo Gletik ("la granda"). Jen tio, kion verkis la historiisto:

"Kaj mi spektis mem la debaton en la Alta Konsilejo sur planedo Gletik. Multaj (...) favoris la abandonon de la luktado: tro multe da valoraj homoj jam mortis, grandaj detruoj preskaŭ nuligis la grandiozan civilizon de la Tidelanoj kaj de iliaj (aliancanoj?). Plibone serĉi perdiĝintan planedon ĉe la randoj de la Galaksio, kie la filo neniel povus ilin retrovi... Fine, ekstaris (...) Givel, membro de unu el la plej antikvaj familioj de Tidel, kaj diris: "Ho Tidelanoj, karaj gefratoj, karaj membroj de ĉi Alta Konsilantaro...neniu el ni povas porĉiame vivi. Nia nombro neniam estis tre granda: nur kelmiloj ni ekde la komenco estis, kaj ni ne volis multenombriĝi por konservi nian demokration, kaj la eblecon senecese iri de planedo al planedo. Mi opinias, ke nia tempo pasis: aliaj civilizoj aperas nuntempe en nia bela galaksio...ili nombras je miloj, kaj tie la homaro abundas...ili konsideras nin (diaĵoj?). Do, ni agu, ĉifoje, kiel bonvolemaj kaj protektemaj (diaĵoj?): ni daŭrigu ĝis la lasta homo nian batalon. Se ne ni kapablos venki la filon, kiel ili povos tion fari? Ili malaperos en la daŭro de nur kelkaj semajnoj...Mi proponas do, en la nomo de (...), kolekti ĉiujn niajn fortojn, kosmoŝipojn, armilojn, soldatojn, por definitiva atako kontraŭ la filo...rekte sur nia amata planedo, Tidel. Tidel vidis nian naskiĝon, ĝi vidos nian venkon, aŭ nian morton!".

Anteo ekhavis grandan admirsenton por tia sinteno, tiel diferenca de la kutima sinteno de la nuntempa civilizo de la dek mil mondoj... homaro kiu akceptas definitive malaperi, por savi aliajn civilizojn...kia sindonema agmaniero...nu, ja, la idoj de la nuna tempo estas vere etuloj, sekompare kun tiaj gigantaj estaĵoj! Li trairis la ceteran tekston, por malkovri eventuale aldonajn utilajn informojn kaj jen, li sukcesis trovi la plej gravan parton de la rakonto. Temis pri nur kelkaj linioj - sed vere esencaj:

"La armeo, kune kun ĉiuj homoj, ĉiu kun sia familio, reiris al Tidel. La filo jam atendis nin: terura estis la batalo...cento da kosmoŝipoj kaj (...) kune atakis la filon, kiu reutiligis ilian energion por ekstermi la Tidelanojn...sed ju pli da homoj falis, des pli kuraĝe kaj senĉese atakis la aliaj...ĝis fine, la ŝirmosistemo de la filo ne plu kapablis rezisti, kaj ĉesis funkcii. Tiam la filo kriante kiel cento da monstroj el la profunda galaksio, kontraŭatakis la taĉmentojn, kiuj unu post la alia malaperis sub ĝiaj timigaj armiloj...Iu taĉmento, tamen, sukcesis alproksimiĝi sufiĉe por lanĉi la lastan (...) kontraŭ ĝin. Kaj en tiu momento la krio de la filo plenigis la brulantan aeron. Ĝia monstra korpo, tiel alta, kiel trideketaĝa domo, falis teren, kaj ne plu movis sin. Ĉirkaŭe la bela mondo, kiun ni estis konintaj, ne estis plu: arbaroj, riveroj, maroj...ĉio estis vaporiĝinta. Nek domoj, nek palacoj, nek spuroj de tiu altvalora civilizo...Ni kalkulis, kiom da Tidelanoj ankoraŭ vivas: entute, nur 320. Nia popolo ne estis plu...Tidel ne estis plu. Sed la tuta galaksio estis nun libera de tiu monstra danĝero...Neniu membro de la Alta Konsilantaro pluvivis...neniu kosmoŝipo plu funkciis. Ni, kiuj estis koloniigintaj la Galaksion, estis nun kiel kaptitoj sur la surfaco de Tidel. La restantaj Tidelanoj decidis formi malgrandajn grupojn, kaj serĉi kultureblajn terojn ie ajn, en la nun dezerta mondo. Mi verkis ĉi lastajn skribtabuletojn per la ununura gravurmaŝino, kiu ankoraŭ funkcias. Mi konservos ĝin, kune kun niaj lastaj dokumentoj kaj iloj en la Domo de la Patro, nia Alta Konsilejo, kiu, mirakle, ne estas detruita. Mi kaj la aliaj membroj de nia grupeto restos ĉi tie, kaj klopodos konservi per freskoj kaj memorigo de la antikvaj tekstoj nian historion. Ke neniu paŝu sur ĉi tiuj stratoj, aŭ aŭdacu tuŝi ĉi lastajn ŝtonojn!".

Anteo restis pensema dum kelkaj minutoj. Finfine li diris laŭte: "Mi tuj verkos skriban raporton por Kajsa!"

III

Tiun vesperon Kajsa ne sukcesis dormi. Ekde kiam ŝi estis ricevinta la raporton de Anteo, ŝi daŭre pripensadis pri sia timo kaj pri sia tro hasta decido foriri - kiel eble plej rapide - el la prifosaĵoj de Tidel. Verdire, spite al la decidemo, kiun ŝi laŭŝajne estis montrinta en tiu okazo, tuj post la forfuĝo (ja, ĉiuj, duonvoĉe, tiel kripligis la vorton "forflugon", por difini la sengloran forlason de Tidel) ŝi komprenis, ke ŝi ne sidas tiel bone en la rolo de ĉiopova komandanto de misio, kiu nur ordonas kaj ne priatentas alies opiniojn. Posteleginte la raporton de Anteo, ŝi tuj memoris pri la kontraŭaj opinioj de Karlo kaj de la aliaj kuneksplorantoj kaj finfine, analizante la okazintaĵojn sub la lupeo, ŝi konkludis, ke eble Karlo tute pravis.

Nu, Karlo...ekde longe ŝi ne havis rektajn informojn pri li: Karlo, ĉiam kuraĝiga kaj ĝentila, homo kiu longe rezonas, antaŭ decidi ion ajn...Jes, Karlo mankis al ŝi: mankadis al ŝi lia respektoplena sed signifa silentemo kaj ŝi sopiris al tiu neatendita brakumo, per kiu li konsolis ŝin, kiam ŝi estis ektiminta je'l vidado de la fresko pri la Filo sur Tidel. Ŝi eĉ demandis al si, ĉu eble ia nekonscia amsento iel kaŝiĝas inter la sentoj de ŝia animo, sed tion ŝi ne sukcesis malkovri, ĉar ŝi - kiel kutime - ankaŭ tiumomente tre strikte kontroladis la esprimon de la sentoj.

Ŝi funkciigis la muziksferojn, en la espero, ke ilia trankviliga zumado ekdormigu ŝin. La belaj arĝentaj sferoj leviĝis senbrue el la skatoleto, en kiu ili ripozadis, kaj komencis desegni lumajn liniojn en la aero; iliaj movoj estis tre ĉarmaj, kiel tiuj de iu svelta dancistino, kaj la ĉiam variaj geometriaj figuroj adaptiĝis rapide al la frekvencoj de la cerbaj ondoj de Kajsa...iom post iom, la dancadon akompanis preskaŭ neperceptebla zumado, kiu rapide faligis Kajsan en la brakojn de Morfeo.

Kaj jen ĝi la Filo: monstre monstra estaĵo, alta kiel la plej alta el la konstruaĵoj, plena je ruĝkoloraj okuloj; ĝiaj longegaj tranĉantaj brakoj svingiĝis kiel tentakloj traaere...Lia vizaĝo estis groteska masko, kiu respegulis ĉiujn hororajn koŝmarajn fantomojn de la homaro. La spiro estis acida nebulo, kaj el ĝia buŝo elfluis vomaĵo el fajro kaj lafo...Kajsa sentis sin perdita: ĉiuj homaj estaĵoj, ruĝe vestitaj, kuŝis senvivaj, kaj ĉiuj batalmaŝinoj, ruĝe pentritaj, estis detruitaj. Ŝi klopodis fuĝi, sed tute ne sukcesis eliri el la batalkampo: ŝi estis kiel ŝtoniĝinta kaj ŝiaj piedoj estis blokitaj - ili ne respondis al ŝia fuĝvolo.

Tiam si komprenis, ke oni ne povas fuĝi: oni devas akcepti sian destinon, lukti kaj morti. Ŝi turnis sin denove por rigardi la mil okulojn de la Filo, kaj por alfronti ĝin per la sola armilo, kiun ŝi posedis. Ŝi rigardis lin rekte en la lokon, kie troviĝis ĝia pulsanta koro, kaj kriis laute en la Lingvo de la Mondo: "Ho ve, se almenaŭ vi estus ricevinta iom da amo en via hororplena vivo!". Kaj jen, je tiuj vortoj la Filo rektiĝis, ĉesis moviĝi, kaj trasformiĝis en ruĝan pulvoron, transportitan aliloken sur la flugiloj de la vento.

Kajsa vekiĝis, angorplena, kaj rimarkis, ke la kuseno estas malseka pro ŝvito - aŭ larmoj. Estis jam la sesa kaj dŭono matene...Ŝi sciis, ke oni ne plu povas prokrastigi novan flugon al Tidel!

Fine, venis la momento de la forflugo. La ŝipanaro ĉifoje konsistis ne nur el la kutimaj arkeologoj, sed ankaŭ el kelkaj spertaj soldatoj kaj el mistera individuo, nekonata politika gravulo, kies nomo estis Johano Sedano. La homoj opiniis, ke tiu nomo ne estas lia vera nomo, sed tial, ke oni flustradis, ke temas pri sendito de sekreta ŝtata kontrolservo "Sekureca Frateco", oni kredigis, ke nu, sendube, li tiel nomiĝas - kaj ne plu estis duboj pri tio.

"Sekureca Frateco" estas stranga "servo": oni ne povus nomi ĝin "polico", ĉar, verdire, ĝiaj membroj ne kondutas kiel policanoj. Ekzemple, ili ne utiligas armilojn, nek apartajn timigajn enketmetodojn; ili ne estas pli riĉaj ol la ceteraj civitanoj, nek havas eksterordinaran povon por influi iun ajn. Sed, spite al tio, ili estas iel suspekte "diferencaj" tial, ke ili - oni ne scias kiel - kapablas precize scii, kion oni pensas - kiuj estas la preferoj, vidpunktoj kaj sentoj de la homoj. Ili estas ankaŭ ege kulturitaj: praktike ne estas scio, kiun ili, almenaŭ laŭŝajne, ne posedas, nek kono, kiu estus al ili nekonata... Oni rakontis anekdoton pri unu el tiuj misteraj individuoj: laŭ maljuna eksploristo, kiu estis trairinta la plejparton de la kosmovojoj tiam konataj, sur planedo Olimpo, famkonata ripozloko ĉe la randoj de la galaksio, unu el ili estus sukcesinta - tute sen ajna teknikaĵo, policanaro aŭ helpo - malkovri kaj malaperigi (kien?) tutan aron da teroristoj. Imagu: unu homo, sen armiloj, izolita, kontraŭ centkvindeko da homoj!(nu, eble la memoro de la maljunulo ne plu estis tiel elasta, kaj temis pri nur dekvino da tiaj teruraj individuoj - ĉiuokaze, vere menciinda ago). Oni ne volas pridubi tion sed, kiel oni tre bone scias, la randoj de la Galaksio estas teritorio, kie kutime kreiĝas legendoj (kiel tiu - tute ne kredebla - pri la origino de la homaro sur nekonata planedo, la "Tero"!), kaj kie, onidire, vivas monstroj kaj fantomoj...

Kajsa, unuamomente, tute ne ĝojis pro la ĉeesto de la soldatoj kaj de Lia Moŝto Sedano, sed ŝi ankaŭ sciis, ke temas pri nemalhavebla antaŭkondiĉo, por ke oni ricevu la permeson reiri al Tidel kaj daŭrigi la prifosadon. Sed tio ne estis la sola surprizo de la vojaĝo: tute neatendite - kvankam, iasence, profunde dezirate - montriĝis en la poroficira oficejo ankaŭ la nazopinto de Karlo. Jes, ĝuste li, la dorlotema Karlo, al kiu ŝi longe sopiris, kaj kiun - ŝi timis - ŝi neniam plu revidos!

Ilia renkontiĝo estis iel embarasoplena: Karlo sciis, ke ŝi estas denove la ĉefo de la misio, male ŝi tute ne sciis, ke li estos ŝia dua oficiro...Kiam ili vidis unu la alian, ekregis dummomente eta silento...poste la situacio degelis: Karlo ekridetis, dum Kajsa, iel heziteme, klopodis ĉirkaŭrigardi, por trovi helpon en tia malfacila momento. Sed temis nur pri dummomenta hezito: ŝi sentis sin abrubte pli forta kaj memkonscia, kaj ŝi respondis al la rideto per ĝoja mieno kaj... brakumo. "Finfine mi revidas vin" - diris Karlo senhezite. "Nu, bone, mi ankaŭ estas ĝoja revidi vin, Karlo... espereble, ĉifoje, ni kapablos pli bone interrilati ol lastfoje!". La duboj estis for, kaj post nur dudeko da minutoj, ili interparoladis, kiel se ilia amikeco estus la sama ekde ĉiam...

V

Estis jam la oka vespere kaj en la tendo de Sedano oni lumigis aldonan lampon. Li proksimiĝis al la pordo kaj flankenŝovis la longan kurtenon, kiu protektadis la internan parton de la tendo de la sabla venteto. La viro, meze alta kaj fortika, eliris kaj ĉirkaŭrigardis. La ĉielo estis tiel same ruĝkolora kiel la sablo, kaj en ĝi ŝvebis tiumomente unu el la etaj lunoj de Badik. Li iel maltrankvile okulumis la rapidan iradon de la luno, kaj, skuante la kapon, laŭte diris: "Ne, mi neniam alkutimiĝos al tiaj rapidaj planedetoj....ili ŝvebas super via kapo, rapidaj kiel fulmoj, kaj skuiĝas kiel se ili ankoraŭ ne decidis ĉu daŭrigi la vojon aŭ abrupte halti kaj fali sur vian kapon!".

Li aŭdis plendajn vortojn elinterne, kaj rapide reeniris. "Nu, kial vi plendas, sinjoro?". La maldika gvidanto, kiu estis sidanta ĉe la tablo, tuj serioziĝis kaj rigardis intense en la okulojn de Sedano. Poste li diris en bonega IL: "Nu, via decido ne lasi nin en paco vere penigas min... Oni ja vidas, ke vi ne amas ĉi tiun planedon. Kial do veni ĉi tien? Kial enkarcerigi min kaj mian familion? Je kio ni kulpas? Neniu juĝisto povas nin akuzi". Sedano rigardis lin kun defia rigardo:" Nu, kara sinjoro...ni analizu la aferon alimaniere: vi ŝajnigis, ke vi ne konas la IL-on, kvankam vi perfekte regas ĝin. Pasintfoje, onidire, vi ĉiam parolis nur la lokan dialekton… Kial?".

Li paŝadis decideme en la granda tendo; fine Sedano alproksimiĝis al la homo: "Cetere, ĉu vi opinias, ke fiaskigo de grava arkeologia misio, senkonsidere de la tempoperdigo kaj de la monperdo kaŭzitaj de via konduto, ne estas sufiĉa kialo por deteni vin kaj vian familion?". "Vi ne scias, pri kio vi parolas, sinjoro Sedano" - malrapide diris la gvidanto. "Moŝto Sedano, mi petas!" - respondis Sedano al la gvidanto. "Aldone, mi ankoraŭ ne scias, kiel vi nomiĝas ... sinjoro!".

La viro restis pripensema dum kelkaj sekundoj kaj fine diris: "Mi estas konata kiel La Gvidanto - diris la homo - ĉar mia laboro estas gvidi homojn, kiuj ne konas ĉi tiun lokon. Tamen mia nomo estas alia: mi nomiĝas Adriano, kaj mia familia nomo estas Fatapuk". Je tiuj vortoj, Anteo, la sola el la arkeologoj, kiun Sedano estis invitinta al la duonsekreta konversacio, abrupte vekiĝis el la dormemo, kontraŭ kiu li estis luktanta de duonhoro. "Mi pardonpetas, sinjoro Adriano, sed via nomo...ne povas esti, ĝi ne estas normala nomo...mi legis ĝin en unu el la malnovaj tabuletoj...jes ja, mi certas pri tio. Temis pri grava familio de la Antikvuloj...".

"Jen, pensis Adriano, nun mi devas denove mensogi...kion mi malamas...sed mi devas defendi nian heredaĵon!" Li seriozmiene turnis sin al la loko, kie Anteo duonkuŝadis, kaj klarigis profesorece: "Mia patro estis instruisto ĉe la loka lernejo, kaj li instruis al mi la Lingvon de la Antikvuloj. Sed li ne estis mia natura patro: mi estis adoptita, kaj laŭ niaj leĝoj adoptita infano ne rajtas utiligi la familian nomon de la adoptanto. Do, mia patro trovis por mi tiun nomon...".

Sedano pripensadis silente. Nu, tio povus esti la vero, ĉar ankaŭ li konas tiun kutimon...Sed kio ne konvinkis lin estis la stranga ligilo inter familia nomo de la Antikvuloj kaj la lingvokono de tiu homo...oni ja malkovris, ke estas li, Adriano, la aŭtoro de la falsa teksto sur la skribaj tabuletoj...sed neniu, laŭ lia scio, kapablas tiel bone regi la Lingvon de la Antikvuloj, ke li povas eĉ verki en ĝi! Li konis ege bone la Lingvon de la Anktikvuloj, kaj certis, ke tiuj tekstoj estas perfekte verkitaj, kun nur eta "moderna" nuanco - se tiel diri. Kiu estas, do, tiu homo, kaj kion reprezentas lia familio? Li devas kompreni tion; kompreneble, ne per kutimaj rimedoj - kaj certe ne per perforta ago. Li pli bone utiligu ruzaĵon kaj ŝajnigu, ke li, timiga Ekscelenca Moŝto, grava aŭtoritatulo, pretas eĉ torturi por scii la veron!

"Nu kara sinjoro, eble vi scias ke, kiel oficiala reprezentanto de la Registaro de la Dek Mil Mondoj, mi rajtas agi kiel la plej alta instanco de Badik... Ĉu ne?". La homo ne movis sin, jesis per la kapo, kaj pretigis sin al eventuala puno. "Mi decidis: vi kaj via familio estos transportataj sur la planedon Atarah, kie vi laboros en la salminejoj!".

Teruro aperis sur la vizaĝo de la homo, kiu malfermis la okulojn gapante. "Ne, tion vi ne rajtas fari...mia familio estis ĉiam ĉi tie - ni ne rajtas iri aliloken...Ne eblas... ni devas...". Sedano tuj kaptis la valoron de tiu lasta vorto: "Vi devas? Ĉu? Ĉu vi devas plenumi apartan taskon ĉi tie? Kion vi devas fari?". Abrupte, li ekhavis unu el liaj famkonataj kaj brilaj ideoj, venantaj el...kie? Ili nur materiiĝis en lia menso, preskaŭ sugesto el alia dimensio... Li diris per forta kaj klara voĉo: "Respondu honeste, sincere kaj sen mensogo, kiel postulas la Leĝo de la Patro!"

Je tiuj vortoj Adriano ekpaliĝis, ĝemis profunde, tremis, dum larmoj trakuris la magrajn vangojn. "Kial vi faras tion al mi? Mi ne rajtas, mi devas…., mi ne scias, mi ne povas...". Abrupte, silenta plorado kaj singultoj estis ĉio, kio aŭdiĝas en la tendo.

La vortoj de Sedano, diritaj per tiel deviga voĉo, impresis Anteon kaj eĉ la soldatojn. Nu, ankoraŭfoje li ne sciis, kial li estas dirinta precize tion...li tion faris preskaŭ intuicie, kiel se li havus antaŭ si ne normalan homon, sed unu el la Antikvuloj. Sed li tute pravis, ĉar tiu konduto atingis la deziratan rezulton: tiu homo, vere, ne plu kapablos mensogi!

Multaj jaroj antaŭe

"Eskcelenca Moŝto, vi ja scias, ke pere de tiu ago vi riskas multe!", diris preskaŭ flustre eta monaĥo, vestita per simpla ruĝkolora teksaĵo, volvita ĉirkaŭ la korpo. La homo, al kiu sin adresis la monaĥo, kapskuis, kiel kutimas fari la altrangaj regantoj de Tidel kiam ili silentigas iun. Post ioma pripensado, lia Ekscelenca Moŝto Pokul flustris ree al la monaĥo: "Iam oni bezonos denove tiun materialon. Ni ne scias, ĉu ni venkos la Filon. Tion nur la saĝeco de la Granda Mistero povas antaŭscii. Mi, kiu alte respektas la veron, same respektas la rajtojn de nia gento - de tiuj homoj, kiujn ni sendis al tiu eta, fora planedo, Dom, la tria ekde la stelo E2346, ĉe la randoj de la Galaksio. Se la Filo venkos nin, almenaŭ ili havos, post centmiloj da jaroj, la eblecon rekonstrui novan mondon, tute similan al tiu, en kiu ni vivas hodiaŭ".

Pokul sidis sur benketo kaj, ĝentile premante la manon de la monaĥo, adiaŭis lin. La monaĥo kapklinis respektoplene kaj lasis la eminentulon sola, en la duonlumo de tiu granda groto. Per portebla gravurilo Pokul gravuris skribtabuleton pri la enhavo de la materialo kaŝita en la profunda malheleco de tiu loko. Li pensis pri la estonteco, kaj pri la danĝero, kiun lia tuta raso devas alfronti. "Nu - diris li parolante al si mem - se ni ĉiuj pereos, restos atestilo pri nia pasinta grandeco. Kaj tion retrovos la posteuloj de nia eta ekspedicio, de tiuj, kiuj nun vivas en sovaĝa mondo, fore de ĉi tie; eta grupo de inteligentaj homoj, respektitaj kiel diaĵoj fare de sovaĝaj duonhomecaj estaĵoj".

La listo estis longa: komputiloj, gravuriloj, avanaj maŝinoj, unupersonaj aviadiletoj, du grandaj kosmoŝipoj, multaj sciencaj diverspecaj iloj, gravuritaj skribtabuletoj pri ĉio ajn...escepte de la raportoj pri la Granda Genetika Manipulado - la abomenaĵo, kiu kreis la Filon.

Verdire, li iel hontis pro la maniero, per kiu, kaŝe, li estis kolektinta tiujn aĵojn sed li pli forte sentis la devon protekti sian mondon. "Ni tre verŝajne pereos - ĉiuj, senescepte. Sed nia civilizo ne devas perei kune kun ni!". En tiu momento li levis la brakojn alsupren, kaj laŭte diris: "Mi pardopetas, ho Granda Mistero de la Galaksio, pro ĉi tiu peko kontraŭ la vero. Bonvolu, mi petas, legi en mia koro la kialojn de ĉi misfaro!".

Poste li metis la skribtabuleton en ĝian ujon, kaj ĉi tiu mem moviĝis kaj alkroĉiĝis al la muro antaŭ la ŝtala pordego. Fine li surmetis sian belan, ruĝan fosforeskan surtuton, eliris tra la pordego, fermis ĝin kaj laŭte diris: "Fermita porĉiame!". En tiu momento centmiloj da etaj araneaspektaj robotaj estaĵoj materiiĝis el la pulvoro, kiu kuŝis surplanke, kuretis ĝis la pordego, kaj kovris ĝin tute. En la daŭro de kelkaj sekundoj ili fariĝis kiel grandega tuko, kiu etendiĝas sur la pordo kaj la tuta muro. Intensa lumo plenigis la koridoron, dum la robotaj estaĵoj mirakle miksiĝis kun la materio de la pordo kaj de la muro, kaj rapide ŝtoniĝis. Nun estis nek muro, nek pordo: nur ununura ŝtalroka surfaco, netrairebla, nedetruebla. Lia Ekscelenca Moŝto Pokul iradis en la koridoro, ĝis eta pordo, kiuj malfermiĝis kaj, post lia eliro, fermiĝis.

Tiu pordo restis fermita ĝis la fino de la civilizo de Tidel, kiu okazis nur post kelkaj monatoj. Flamoj atingis ĝin dum la lasta granda batalo, flamoj trairis la koridoron, flamoj detruis ĉion interne. Sed ili ne povis bruligi la ŝtalrokan muregon. La flamoj, fine, estingiĝis, kaj kune kun forbrulitaj varoj, forviŝiĝis ĉiuj memoraĵoj pri la ekzistado de tiu loko. Ne, tio ne veras - ĉar unu, ankoraŭ, plu ekzistis.

(daŭrigota)

Pri la valoro de internacia helplingvo

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 03 Nov 2009 09:31:58 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Mi kreskadis ekde mia 16a vivojaro en la esperanto-movado, tial mia vivo estis 100% sub la influo de Esperanto, ĝiaj idealoj, ĝia praktika uzebleco.

Dum jaroj mi trairis la mondon utiligante praktike preskaŭ nur la IL-on, kaj vizitis landojn kiuj estis, tiam, fermitaj al okcidenteŭropanoj...

Tiam miaj lernejkamaradoj estis sub la influo nur de la kutimaj stereotipoj de okcidenta mondo; male mi konatiĝis kun alies kulturoj - fakte nekonataj ĉe ni...Neniu sciis, kio estas Kalevala, kiu estas B. Prus, aŭ S. Petoefi, sovetaj, ĉinaj kaj japanaj aŭtoroj...male mi jam estis leginta ilin en Esperanto, kaj estis konsiderinta ilin same gravaj kiel multaj konataj italaj, hispanaj, usonaj aŭ francaj verkistoj.

Per Esperanto mi fariĝis la internacia homo, kiu mi estas nun, respektanta ĉies lingvojn kaj kulturojn - kaj por mi tio valoras ege pli multe ol lingvistika diskutado.

Ĉu ne kuŝas en tio la valoro de internacia helplingvo?

Sobre a importância da língua portuguesa (pri la graveco de la portugala lingvo)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 27 Oct 2009 08:43:42 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Saluton, karaj geamikoj, jen mi denove. De temp' al tempo mi sukcesas remontri mian nazopinton, kvankam en ĉi lastaj monatoj mi estis tre okupata, kaj ne ofte umadis ĉi tie...Ĉifoje mi havas etan peton por fari al la samideanoj, kiuj estas el Portugalujo, aŭ kiuj bone spertas pri la portugala lingvo. Ĉu kelkaj el vi povus konsili al mi sonbendojn aŭ MP3 entenantajn poeziaĵojn de Saramago? Mi estas lernanta la portugalan lingvon, kaj mi tre ŝatas verkojn kaj romanojn de ĉi tiu interesa verkisto...des pli interese estus ankaŭ aŭdi portugalan voĉon legantan ilin. Se tiaj sonbendoj malfacile akireblas, eble bonvolema samideano povus surbendigi kelkajn poeziaĵojn por mi, kaj sendi ilin retpoŝte (eble el Os Poemas Possiveis aŭ el Provavelmente Alegria)? Mi elkore dankas, kaj pretas reciproki sammaniere! Roberto

--------------------------------------------------------------------------------

Sobre a importância da língua portuguesa

Muitas pessoas me perguntam porque quero aprender a língua portuguesa: "Falar inglês ou espanhol é muito mais importante!" - diz alguém; "Se quer viajar, esta língua só permite a você de visitar sete ou oito países...mas os outros idiomas são falados em muitos lugares diferentes" - acrescenta outro.

Que dizer?! Quem sabe têm razão, mas acho que eles se esquecem de uma coisa importante: a língua portuguesa não é só um meio de comunicação, ela é muito mais: é como um viajador muito velho, que visitou todo o mondo. Às vezes morou na sua cidade, falando com os seus amigos e com a gente que conhecia há muitos anos; outras, viveu em sítios estrangeiros, onde encontrou pessoas de outras raças, tradições, mentalidades. Como um bom viajador, a língua observa, conhece, assimila, e se enriquece dos tesouros que existem nos lugares por onde passou.

A língua portuguesa e as culturas que se exprimem em português, de uma maneira ou de outra, são o resultado dessas viagens infinitas, a traves do tempo e do espaço, e têm reminiscências que mantêm vivas na memória as experiências linguísticas e culturais mais diversas. Palavras antigas, ou palavras que chegaram de idiomas falados em países orientares ou ocidentais - asiáticos, africanos ou americanos; concepções, ideias, experiências novas; palavras de exploradores, soldados, comerciantes e poetas; tudo isto contribuiu a formar esta língua tão interessante.

Se tentasse determinar as características predominantes da língua portuguesa, tal tentativa seria improfícua, porque elas são muitíssimas. Só citarei uma coisa: a universalidade dum idioma tão rico e harmonioso.

Roberto

Glotologiaj (kaj fantaziaj) prikonsideroj

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 29 Sep 2009 12:45:09 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

1. Okazas ofte ke du lingvoj, ial, havas kelkajn apartaĵojn, kiuj pensigas pri ilia eventuala parenceco (aŭ hazarda simileco). Mi memoras ke, antaŭ multaj jaroj (mi estis knabeto), legante ion pri la hungara lingvo, mi estis frapita de iu nomo, "apa" (patro), kiun mi estis ĵus trovinta ankau en la etruska vortoprovizo ("apa", patro). Ĉu du lingvoj tiel foraj laŭ distanco kaj tempo povus havi interrilaton? Kiel vi scias, la fantaziumado de scivolema infano kelkfoje atingas nekredeblajn pintojn, kaj mi konvinkiĝis, post ioma komparado, ke eble jes, tiuj du (por mi) misteraj lingvoj povus havi interrilaton. Post kelkaj monatoj oni invitis min al loka junulara arkeologia grupo por prelegi ĝuste pri la etruskoj kaj mi proponis mian tezeton pri iama interrilato inter etruskoj kaj hungaroj. Nu, vi povas imagi la reagon: oni ne plu invitis min, kaj oni konsideris min tute ne serioza homo. Mi ankoraŭ memoras pri mia tiama reago: mi ruĝiĝis pro honto, kaj tute rezignis pri tiel fantazia tezo.

Pasis 30 jaroj kaj, tute hazarde, en granda milana librovendejo, kaptis mian atenton la titolo de pezeta volumo kaŝita en angulo: " Etrusco: una forma arcaica di ungherese? (La etruska lingvo: ĉu praformo de la hungara lingvo?". Mia koro preskaŭ haltis je tia titolo: "Ĉu vere? Ĉu estas homoj, kiuj subtenas tian tezon? Sed kiu povas estis tiel freneza por proponi tion? Oni sendube akre atakos lin / aŭ ŝin!". Emociplena mi enmanigis al mi la libron, kaj ektrafoliumis ĝin. Unue, la nomo de la aŭtoro: Mario Alinei... "Diable - mi preskaŭ laute kriis - temas pri serioza lingvisto! La verkisto de la famkonata 'Origino de la eŭropaj lingvoj'!". Mia scivolemo kreskadis - kompreneble mi aĉetis la libron, legis ĝin kun intereso, kaj konvinkiĝis, ke ne nur la hipotezo de tiu tiam ruĝiĝanta knabeto estas prava, sed ke ĝi valoras seriozan pristudadon...Nu, tiun pristudadon mi lasos al aliaj, pli kompetentaj ol mi - sed danke al tiu malkovreto, mi finfine ĉesis suferi pro tiu hontinda malsukceso de antaŭ multaj jaroj.

2. Mi promenadis ĉe bela strateto proksime de la marbordo: la printempa suno estis varmeta kaj la bruo de la ondoj luladis mian malrapidan paŝadon kaj silentan pensadon...Jen du fiŝkaptistoj, kiuj interparolas pri la nokta fiŝkaptado...Ha, la bela kaj karakteriza liguria dialekto, tiel sonoriĉa kaj melodia...nu, prave ĝi similas al la portugala lingvo. Kaj fulmotondre frapis min demando: "Jes, tio veras: tiuj du lingvoj (ĉefe sone) estas similaj laŭ pluraj vidpunktoj sed - kial? Ĉu estas nur hazardo? Eble jes sed - eble ne!". Kaj mi komencis pripensadon pri eblaj kontaktoj dum la jarcentoj... Nu, oni ja scias, ke Ĝenovo estis grava kaj riĉa mara respubliko, kiu komercis kaj fondis deponejojn kaj kolonietojn ĉie ajn - sed ĉu tio sufiĉas? Ne, verŝajne ne...Ĝenovo ne estis Venecio, kiu fondis veran ŝtaton, kun granda teritorio ankaŭ aliloke...

Mi daŭre havis la impreson, ke mi forgesas ion. Prave! Jen tio, kion mi estis dummomente forgesanta: Ĝenovo kaj Ligurio estas lokoj, kie antaŭ miljaroj vivis la Ligura popolo, kiu, antaŭ multaj jarcentoj, troviĝis en pluraj partoj de prahistoria Eŭropo...Kaj aldone, tiu popolo ricevis pliposte fortegan influon (lingvan, kulturan ktp) fare de la Keltoj...Siaflanke Portugalio, antaŭ la alveno de la Romianoj, estis okupita de pluraj popoloj - ĉefe el keltaj originoj! La Romianoj konsideris la loĝantojn de la centra parto de Portugalujo (la Luzitanojn) iasence "Keltiberoj". Nu, jen trafa kunligilo: la fonetikaj apartaĵoj de la dialektoj de Ligurio, kiuj troviĝas ankaŭ en la portugala lingvo (kaj parte ankaŭ en la franca lingvo), kiel, ekzemple, la forta influo de nazalaj konsonantoj sur la antaŭaj vokaloj ktp, dependas de la influo sur plipostaj lingvoj de la kelta subtavolo... "Nu, bone!" - mi diris parolante al mi mem. Eble tio estis simpligo, sed la konvinko, ke mi solvis lingvistikan problemeton (almenaŭ por mi!) estis sufiĉa instigo por doni aldonan ĝuon al la ĉemara promenado.

3. Kiel interese okupiĝi pri la prahistorio de la homaro! Oni povas viziti interesajn prifosaĵojn kaj pentritajn grotojn, sekvi la disvolviĝon de la homaro en la muzeoj de la tuta mondo, amuziĝi legante la nekredeblajn tezojn kaj kontraŭtezojn de scienculoj aŭ babilemuloj (kiel mi, ĉu ne?), longe pripensi, kio fakte okazis al la neandertala homo, eble rigardante la perkomputilan rekonstruon de malgaja vizaĝo de eta neandertala infano...Kaj oni povas vojaĝi al eĉ pli proksima periodo, ĝis la pordoj de historio, kaj vidi belegajn kaj imponajn konstruaĵojn kaj restaĵojn.

Sed ankaŭ en ĉi lasta kazo, restas problemo por solvi: oni fakte ne scias, kion oni parolis en Eŭropo en la periodo, antaŭ la alveno de hindeŭropanoj. Verdire, kun kelkaj esceptoj...ekzemple, en la ligura lingvo (spite al ĝia forta keltiĝo), ekzistis kelkaj vortoj, kiuj verŝajne apartenis al prehindeŭropaj lingvoj, kaj kiuj estas produktivaj ankoraŭ hodiaŭ (sufikso -aska, por indiki lokon aŭ loĝanton en iu loko), kiu nekredeble konserviĝis en pluraj italaj dialektoj kaj eĉ en la itala (en la latina, la loĝantoj de Como estis "comacini", hodiaŭ ili estas "com-aschi" ktp.).

Sed du lingvoj, verŝajne, ankoraŭ nuntempe atestas pri alispeca lingva panoramo de antaŭhindeŭropa Eŭropo. Un el ĉi tiuj lingvoj estas la mortinta etruska lingvo, pri kiu oni scias sufiĉe multe, por diveni la ĝeneralan sencon de pluraj enskribaĵoj, sed pri kies efektiva origino kaj strukturo oni scias ankoraŭ malmulton (kelkaj skribis, ke ĝi estas praa hungara lingvo, aliaj ke ĝi venas el la sanskrita - do ĝi estus hindeŭropa - aliaj, ke ĝi formiĝis surloke ktp.) ; la alia - kaj jen la surprizo - estas parolata ankoraŭ hodiaŭ: temas pri la eŭska. Vere, se oni nur tralegas gramatikon de ĉi tiu lingvo, oni miras pri la grandaj diferencoj inter ĝi kaj la hindeŭropaj lingvoj; kaj kio surprizigas estas la fakto, ke, spite al ĝia enorma lingvistika intereso, nur relative malmultaj homoj konsideras interese lerni ĝin (aŭ almenaŭ konatiĝi iomete kun ĝi). Temas, fakte, pri la sola vivanta atestilo de praa lingvo, iam parolata en ege pligranda regiono...atestilo pri mondo tute alia ol tiu de la hindeŭropanoj! Certe, en la daŭro de la tempo la lingvo ŝanĝiĝis kaj pliriĉiĝis, sed la baza strukturo kaj radikaro estas tre verŝajne la sama kiel antaŭ multaj jarcentoj. Do, bonvolu, karaj ŝatantoj de la lingvoj kaj de la kulturo, interesiĝi iomete pri ĉi tiu mirinda lingvo, kiu malfermas interesegan fenestron sur tute alispeca lingva sistemo!

Tienanmen antaŭ 20 jaroj: oni ne forgesu!

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Wed, 03 Jun 2009 09:21:23 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

La trian de junio 1989 Ĉina Popola Respubliko blokis la demokratan proteston de junaj studentoj kaj laboristoj pere de armiloj. Miloj da homoj (senarmilaj) estis mortigitaj ĉu en la famkonata placo, ĉu aliloke en Ĉinio (tiam Ruĝa Kruco parolis pri 3000 mortintoj, dum ĈPR parolis pri 200 mortintoj - kio jam estus teruraĵo). Do, oni povis tiam vidi la Popolan Liberigan Armeon marŝi kontraŭ simplaj studentoj kaj laboristoj (sed ĉu ne temis pri Popola Liberiga Armeo? Ĉu ĝi ne devus defendi laboristojn kaj studentojn?) kaj masakri homojn, kiuj simple pace protestis favore al iom pli da demokratio.

Nu, oni povus aserti ke tiu periodo forpasis, kaj ke, hodiaŭ, ne plu estas same. Sed ĉu vere? Kial do oni ne rajtas paroli pri tio en ĉinaj amaskomunikiloj? Kial oni ne intervjuas tiamajn studentojn kaj laboristojn, por ekscii de ili, por kio ili vere marŝadis kaj protestis? Kial TTT-paĝoj kaj servoj, kiuj alfrontas tiajn temojn, ne plu estas alireblaj en ĉi tiuj tagoj en Ĉinio? Kial oni ne montras la terurajn bildojn pri tiamaj batadoj, masakroj kaj amasenkarcerigoj, kiujn ni povis vidi en Okcidento, kiam ankoraŭ eblis ricevi liberajn informojn pri tio el Ĉinio? Oni ne povos paroli pri vere demokrata Ĉinio ĝis kiam tiu lando ne kapablos solvi siajn historiajn problemojn, rekonante siajn pasintajn erarojn - tiel same kiel faris Germanio kaj Italio post la Dua Mondmilito.

Ĉu danĝero de nova faŝismo?

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Sat, 23 May 2009 21:41:07 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Saluton, karaj samideanoj. Mi volas lasi nur mallongan mesaĝon pri nuntempa Italio. En ĉi tiuj tagoj oni varbas por la novaj eŭropaj voĉdonadoj, kaj samtempe por nova admistra loka administrantaro. Sendube nia situacio tre strangas, ĉar fakte aliro al libera informado malfacilas (la plejparto de amaskomunikiloj estas kontrolata de nuntempa estro de nia ŝtato, aŭ de liaj subtenantoj)...Kion mi diru? Nu, sendube tiu homo kapabllsi sorĉi niajn civitanojn (tute same kiel Hitler kaj Mussolini). Ne kredu je liaj stultaĵoj: Italio estas fariĝanta aŭtokratisma lando - eble ne faŝisma- sed sendube aŭtokratisma...Ke Eŭropo helpu nin!

Milano - Historio, arkitekturo, arto (en Esperanto). 1, 2 - nova!

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 14 Apr 2009 12:13:34 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

HISTORIO

1. La legendaj originoj

La unuaj vivjaroj de nia urbo perdiĝas en la plej fora pasinteco. Oni fakte ne scias precize, kiam oni fondis Milanon. La ununura informo pri la origino de la urbo, kiun ni havis ĝis antaŭ kelkaj jaroj, venis de la rakonto de Tito Livio, romia historiisto (59 a.K. - 17 p.K), kiu estis intervjuinta konatulon milandevenan. Tiu gaŭlo-romia prapatro nia rakontis al la famkonata historiisto la legendojn pri la fondado de Milano (konata de la Romianoj kiel "Mediolanum").

En la sesa jarcento a.K., gaŭla ĉefo, kies nomo estis Belovezo, kaj kiu estus fondinta, kune kun siaj familianoj, urbon ĉe Liono (la romia Liono - Lugdunum - estis fondita de la Romianoj en 43a a.K.), estus forlasinta tiujn teritoriojn kaj estus enirinta la padanan ebenaĵon, kune kun parto de la Gaŭloj, kiuj konsistigis la tro multenombran loĝantaron de la regiono, kie ili vivadis. Kiam li atingis (nuntempan) nordan Italion, Belovezo estus batalinta kontraŭ etruskaj taĉmentoj ĉe la rivero Tiĉino, kaj estus venkinta ilin. Tuj poste, li estus fondinta la urbon Milano.

En la pasinteco, oni konsideris ĉi tiujn informojn neveraj, tial, ke oni opiniis, ke Etruskoj ne estis atingintaj, je tiu periodo, tiel nordan parton de nuntempa Italio. Tial, oni malfruigis la fondadon de Milano ĝis la kvara jarcento antaŭ Kristo. Sed oni malkovris landlimŝtonon etruskan ĝuste ĉe la rivero Tiĉino, kies tekston oni verkis komence de la sesa jarcento a.K.: do, tio signifas, ke tie, en la sesa jarcento a.K., troviĝis landlimo de la etruska teritorio, kaj sekve malaperis la ĉefa dubo pri tiel frua alveno de la Gaŭloj, kiuj estus fondintaj Milanon.

Oni devas tamen aldoni, ke en tiu periodo la norda parto de nia lando estis jam loĝata fare de Gaŭloj, apartenantaj al la popolo de Insubroj, kiuj jam de jarcentoj vivadis en la regiono kaj kiuj, verŝajne, jam havis sanktejon en la loko, kie Milano estos fondita: eble Belovezo kaj la kunvojaĝantaj Gaŭloj tutsimple aldoniĝis al la tie vivantaj Gaŭloj, fariĝante la reganta grupo en la regiono de Milano (kion pravigas iliaj militaj kapabloj, kiel atestas la legendo pri la venko kontraŭ la Etruskoj).

Utilaj informoj el la nomo de la urbo: "Mediolanum", ĉu el "Medhelan"?

Rilate la nomon de la urbo ("Mediolanum", hodiaŭ Milano, en la milana dialekto "Milàn") oni povus diri la samon, kiel pri la originoj de la urbo: nenio certas.

Tamen vere pensigas kelkaj elementoj: ekzemple, en Eŭropo ekzistas almenaŭ cento da "Mediolanum", ĉefe en lokoj, kie vivis Gaŭloj. Kial? Fakte laŭ la religio de la Gaŭloj, du estis la gravaj religiaj sanktaj lokoj, unu el ili nomumita "nemeton", malfermita loko en la arbaro, kovrita per herbo, kie troviĝis druida templo, kaj la dua nomumita "medhelan", sanktejo kiu troviĝas en la centro de teraj kaj astraj koordinatoj, al kiu iras druidoj kaj popolo dum apartaj festoj. Ĉirkaŭ "medhelan" povas troviĝi ankaŭ "nemeton". Sekonsidere la daton, pri kiu rakontas la fondolegendo de Milano, Belovezo estus fondinta la urbon en la unua duono de la sesa jarcento a.K. En la jaro 582 a.K. okazis en nia regiono tre grava planeda enliniiĝo, kaj tio, vere escepte, dufoje en la daŭro de unu monato (la 21an de julio kaj la 19an de aŭgusto). Tiu okazintaĵo verŝajne multe frapis niajn antaŭulojn, kaj povas esti ke ĝuste okaze de tiu evento oni decidis poste konstrui urbon ĉirkaŭ la sanktejon. Vere, en la urbocentro de Milano, evidentiĝas restaĵoj de praa konstruo-linio, kiu laŭŝajne imitas tiujn astrajn koordinatojn...

Do, oni povas fine subteni, ke nia urbo estis fondita de gaŭlaj triboj plej frue je la unua duono de la sesa jarcento a.K., plej malfrue en la kvina jarcento a.K.

2. La romia periodo

En la kvara kaj tria jarcento la urbo fariĝis grava komerca centro, ankaŭ danke al la fakto, ke ĝi situis sur kruciĝo de vojoj kiuj iradis, ekzemple, de oriento al okcidento (kaj inverse) aŭ de nord-okcidento al sud-oriento ktp. La kreskanta influo de Milano malpermesis al la Romianoj ne nur aliron al la riĉaj komercvojoj de la regiono (parte ankaŭ sur akvo: tra riveroj, riveretoj kaj lagoj), kaj al la abundaj rikoltoj de la norda ebenaĵo, sed ankaŭ ilian militan kaj politikan ekspansion en la norda parto de Italio.

Je la fino de la tria jarcento a.K. la romia armeo sieĝis longe la urbon, kiu kapitulacis en la jaro 222 a.K. La romia konkero verdire ne malfortigis Milanon, sed pligravigis ĝian rolon, jam tuj post la kapitulaco. Milano fariĝis ĉefurbo de la 11a Transpadana Regiono; ĉirkaŭ ĝi oni konstruis muregojn, kaj la urbo atingis riĉecon kaj prosperon. La plej altvaloran rolon en la Romia Imperio la urbo ludis ekde 292 p.K., kiam Imperiestro Maksimiano elektis ĝin kiel ĉefurbon de la Okcidenta Romia Imperio: dum pli ol unu jarcento (ĝis la unuaj jaroj de la kvina jarcento p.K.) la urbo rivalis pri beleco kaj riĉeco kun aliaj gravaj urboj, kiel Romo kaj Kostantinopolo. En Milano, en la jaro 313a, la imperiestro Konstanteno publikigis sian famkonatan edikton pri religia libereco de kristanoj.

Aparte grava estis la vivo de la urbo sub la administra regado (ekde 370 p.k., kiel imperia administrranto) de Ambrozio, kiu poste fariĝis la plej grava ĉefepiskopo en la tuta historio de la urbo. Lia administra povo en la eklezio estis grandega, ĉar li havis respondecon pri norda Italujo, parto de la gaŭla teritorio, parto de Nordafriko ktp. (male, ekzemple, la Papo havis respondecon nur pri centra kaj suda Italio kaj pri la insuloj); kiam oni akceptis la milanan ĉefepiskopon en Kostantinopolo, li ricevis la duan rangon post la Imperiestro, kaj la Papo la trian.

Oni ne miru pri tio: la efektiva povo de la Papo fariĝis tia nur je la fino de la Romia Imperio de Okcidento; dum la unuaj jarcentoj de Kristanismo, li estis unu el la kristanaj patriarkoj de la tiama mondo, samnivele kaj samvalore kiel la patriarkoj de Jerusalemo, Antioĥio, Kostantinopolo, kaj kiel la Papo de Aleksandrio. Oni rekonis, ke li estas "primus inter pares" ("la unua inter samniveluloj") ĉar li troviĝis en la unua ĉefurbo de la Imperio, kaj en la ununura urbo de la antikveco, en kiu estis verŝita la sango de du apostoloj. (daurigota)

Kelkaj konsideroj pri nuntempa politika situacio en Italio

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Wed, 01 Apr 2009 09:21:05 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

En la lastaj tagoj estis fondita nova partio en Italio, kies nomo estas "Popolo de la Libereco" (PDL). Ĝi fakte estis formita el due malsamaj partioj (kaj aldonaj partietoj), "Ek Italio!" (la partio de Silvio Berlusconi) kaj "Nacia Alianco" (la partio de Gianfranco Fini). Sendube temas pri novaĵo en la politika historio de nuntempa Italio: unuafoje ekde la periodo de "Kristana Demokratio" (partio centrisma sub forta influo de katolika pensmaniero) oni havas partion kiu, almenaŭ surpapere, arigas preskaŭ 44% el la tuta voĉdonantaro de nia lando, kaj celas al 51% el ĉiuj voĉdonantoj...

Sendube Silvio Berlusconi tre kapable starigis sian povon en nia lando, pere de pluraj metodoj. Ekzemple, la novaĵo de ties kandidatiĝo: kiam li eniris la politikan arenon en 1993 li ne estis, fakte, profesia politikisto, sed sukcesa entreprenisto, kiu jam fariĝis famkonata pro sia granda povo en televidelsendado. Lia kariero verdire, estis komenciĝinta tre modeste, kiel simpla laboristo, poste kiel pianisto sur ŝipoj. En la periodo de Craxi (socialisto kun kiu li havis tre bonajn rilatojn) li, kiu estis atinginta sukceson en konstrua industrio, kreis grandan ekonomian imperion. Kiam li unue aperis sur la politika scenejo, preskaŭ ĉiuj opiniis, ke temas pri profitemulo, kiu baldaŭ malaperos entute...sed ne estis tiel. Nur malmultaj homoj komprenis, ke eble temas pri tute alia afero: el inter tiuj Massimo D'Alema (nuntempe membro de Demokrata Partio, antaŭe Itala Komunista Partio), kaj Bossi, estro de 'Norda Ligo'.

Se oni konsideras la atingaĵojn de Berlusconi en ĉi tiuj jaroj, oni estas vere surprizitaj: li sukcesis dividi la partiojn de maldekstro, li sukcesis dividi la sindikatojn, li kapablis enirigi la partion de Fini, Nacian Aliancon (antaŭe Itala Socia Movado, postmilita posteulo de Faŝista Nacia Partio de Mussolini, malpermesita tuj post la milito) en la registaran koalicion, li kapablis malaltigi la voĉdonantaron de la maldekstraj partioj signife.... Do, ĉu savanto de la patrujo?

Eble ne.

En ĉi tiuj jaroj, la kultura nivelo de Italio malaltiĝis: surfaca aspekto de aferoj pli valoris ol interna evoluo de la individuoj; kritikeblecoj fariĝis ege malpli oftaj; ekde lia reveno al la povo, la du unuaj kanaloj de itala nacia televido unuformiĝis al la oficiala sinteno de la registaro (nur la tria kanalo ankoraŭ rezistas, sed mi ne scias ĝis kiam...); lerneja sistemo kaj instruado fariĝis ege malpli kritikorientitaj: teknikaĵoj pli valoras ol humanisma lernado (kaj en nia lando tio signifas mortigo de kritikpovo kaj malaltigo de la konscio pri kulturaj havaĵoj: oni ne forgesu, ke 50% el ĉiuj artaĵoj de la mondo troviĝas ĉi tie...); oni donis unuan rangon al la lernado de la angla lingvo, malaperigante la instruadon de aliaj lingvoj (ni ankoraŭ estis unu el la malmultaj landoj, kie eblis elekti en la lernejoj francan, hispanan, germanan, anglan kaj minoritatajn lingvojn).

En ĉi tiuj tagoj finiĝis la kongreso de la nova partio: mi klopodis sekvi la paroladojn kaj la diskutadojn...nu, vere, temis pri monumento al retoriko kaj aŭtoritateco. Kaj spite al tio, la estro de la registaro kapablas laŭte plendi pri sia rolo, dirante ke li tute ne havas povon, kaj bezonas pli da povo...ĉu vere? La plej riĉa italo, kiu kontrolas la plejparton de informado en Italio, kaj kiu estras registaron, kiu havas absolutan plejmulton de parlamentaj voĉoj, estas homo, kiu havas nenian povon? Tio vere timigas min, plimulte ol novaj administraj kaj ekonomiaj leĝoj, kelkajn el kiuj oni povas ankaŭ favori kaj aprobi. Ekzemplo pri tiu tendenco: oni klopodos aprobigi parlamentajn regularojn, laŭ kiuj nur la reprezentantoj de la politikaj grupoj povos voĉdoni leĝojn: do, 1000 deputitoj ne plu voĉdonos (fakte ili povos tion fari, nur se ili kontraŭos la proponotajn leĝojn), kaj ilin anstataŭigos 5-6 partiaj reprezentantoj.

Rilate ekonomion, vere frapas la klopodo de ĉi tiu estraro banaligi la nuntempan krizon.

Ĉu vere en Italio la krizo (ĉu merkata, ĉu morala) estas malpli grava ol aliloke? Sed se estas tiel, kial ĉiuj aliaj internaciaj organizaĵoj diras la malon? Kial estas ĉi tie homoj, kiuj bruligas aŭ pendumas sin mem, tial, ke ili perdis laboron? Kial krimoj kaj perfortoj fariĝas ege pli videblaj ol antaŭe, spite al la statistikoj, kiuj indikas "ilian daŭran malaltiĝon"? Kial la policistaj organizoj protestas, dirante, ke polico ne plu havas monon por funkciigi aŭtomobilojn kaj por defendi la civitanojn? Kial korupto estas tiel monstre disvastigata je ĉiuj niveloj? Dum ĉi tiu registaro diras, ke mafio estas malamiko, kontraŭ kiu oni devas batali, kial ĝi estas tiel forta kaj daŭre pova? Kaj aldone, rilate la kapablojn de ĉi tiu registaro alfronti la gravajn energiajn problemojn: kial oni intencas konstrui atomcentralojn, kiam ĉiuj aliaj landoj klopodas aliri aliajn vojon, ankaŭ tial, ke inter 2015 kaj 2025 uranio estos grandparte elĉerpita (do, precize kiam ĉi tiuj novaj atomcentraloj ekfuncios...).

Oni ne akuzu min je alarmemo, karaj geamikoj, sed mi vidas tutan mondon malaperi, kaj kio klopodas anstataŭi ĝin, ne estas tiel bela pentraĵo... Certe, nia lando daŭre estas demokrata lando, kiu havas sufiĉe da kontrolsistemoj por bloki aŭtoritatecon, sed ju pli la tempo pasas, des pli tiuj kontrolpovoj fariĝas malfortaj.

Nu, eble estas tempo pretigi siajn pakaĵojn kaj ekvojaĝi aliloken...

Rilate la (ofte) neglektatajn latinidajn lingvojn

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 30 Dec 2008 16:25:20 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Oni ofte substrekas la fakton, ke multaj homoj parolas, ĉu denaske, ĉu kiel duan lingvon, la anglan lingvon - kaj pri tio, verdire, ne estas duboj. Sed oni ofte forgesas, ke, inter la tiel diritaj naturaj helplingvoj, gravan rolon ludas ankaŭ kelkaj latinidaj lingvoj. Ĉi tiu rolo fariĝas des pli grava nuntempe, ĉefe tial, ke la denaska parolantaro de kelkaj el tiuj lingvoj kreskas tre rapide - elcente ege pli rapide ol la denaska parolantaro de la angla lingvo - kaj ke granda nombro de la nuntempaj elmigrintoj apartenas ĝuste al unu au alia el tiuj parolantaroj.

Ĉu vi scias, kiom da parolantoj (denaskaj) utiligas latinidajn lingvojn? Jen eta, ne kompleta kaj nur skiza, statistiko.

Hispana lingvo: 330 milionoj; franca lingvo: 265 milionoj; portugala lingvo: 200 milionoj; itala lingvo: 65 milionoj; rumana lingvo 26 milionoj; kataluna lingvo, 10 milionoj.

Ĉi tie oni ne konsideras aliajn malpli disvastigatajn latinidajn lingvojn, kiuj estas ĉiuj, ĉiukaze, kulture tre altvaloraj kaj lernindaj.

Tio signifas, ke preskaŭ 900 milionoj da homoj parolas denaske latinidan lingvon. Se oni konsideras ankaŭ la homojn, kiuj utiligas unu el la latinidaj lingvoj kiel duan lingvon, oni povas aldoni 340 milionojn da homoj (el inter ili 235 milionoj, parolantoj de la franca lingvo, 90 milionoj, parolantoj de la hispana, 15 milionoj de la itala, por citi nur kelkajn lingvojn...), kio sume donas rimarkindan ciferon. Fakte, 1 miliardo kaj 240 milionoj da homoj parolas latinidajn lingvojn (senkonsidere de tiuj, kiuj lernis la lingvon en kursoj pro kulturaj kialoj au plezurcele).

Eta, interesa rimarko. Tial ke (almenau kelkaj) latinidaj lingvoj estas relative similaj, legokapableco en tiuj lingvoj, fare de kulturita homo parolanta unu el ili, estas ege alta: kulturita italo, hispano, portugalo au kataluno povas post nur mallonga lernado sukcese legi verkojn en ĉi tiuj lingvoj; la distancoj inter hispana, itala, portugala, kataluna (unuflanke) kaj la franca (aliflanke) estas pli grandaj (kaj eĉ pli grandaj se oni konsideras la rumanan lingvon), kaj por atingi altnivelan legokapablecon oni bezonas pli longan lernadon.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[Kiel ekzemplo, jen la unua artikolo de la Deklaro pri la homaj rajtoj en la plej proksimaj latinidaj lingvoj laŭ Wikipedio; en Esperanto: "Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco"].

Hispana lingvo: "Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros".

Portugala lingvo: "Todos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade".

Itala lingvo: "Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza".

Kataluna lingvo: "Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres".

Kiel antaulasta kompara ekzemplo, jen la sama teksto en unu el la minoritataj lingvoj de Italujo, la sarda lingvo (parolata, en pluraj variajhoj, de unu miliono da homoj en Sardinio), kaj unu el la plej konservemaj latinidaj lingvoj: "Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade".

Se oni deziras kompari tiujn tekstojn kun tiu en Interlingua, jen ĝi: "Tote le esseres human nasce libere e equal in dignitate e in derectos. Illes es dotate de ration e de conscientia, e debe comportar se fraternalmente le unes con le alteres".

La prifosoj de Badik (novelo)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Thu, 18 Dec 2008 14:05:39 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Estis jam malfrua posttagmezo, kiam la arkeologoj decidis interrompi la prifosadon en la malnova bieno. La vento ne plu estis tiel plaĉe milda: ĝi unue fariĝis friske pika, kaj fine preskaŭ malvarma. Aŭdiĝis la voĉo de la portebla komputilo kiu, analizinte la veteron, estis aŭtomate konektiĝinta kun la TTT-sciigservo, kaj atentigis pri baldaŭa ŝtormo.

La loka gvidanto - iu maldika, mezaĝa bienulo, kiu de multaj jaroj vivadis izolita kun sia eta familio ĉe la ruinoj de fortikaĵo, kiu daŭre protektadis la antikvan bienon - rigardis dummomente la nigrajn nubojn, kiuj estis alproksimiĝantaj, kaj diris en sia rapida lingvo: "Me iras aden ta domo!" kaj indikis per la montrofingro la ŝtonan dometon, kie li kutime restadis dum la arkeologoj prifosadis ĉirkaŭ la bieno.

Karlo, la plej juna el la scienculoj, demandis al la homo, ĉu tie estas sufiĉe da loko por ĉiuj. La gvidanto rigardis lin kuntirante la brovojn: "Vu parolas rapide..." Karlo ripetis ankoraŭfoje sian demandon malrapide, kaj ĉifoje la homo komprenis, kaj respondis: "Ta domo esas tre mikra". "Nu, bone - diris Karlo sin adresante al la aliaj - laŭ li tiu dometo estas tro malgranda por ni ĉiuj...Kion ni faru? Ni ne povas resti ekstere dum ŝtormo: ĉi tie la vetero ŝanĝiĝas rapide, kaj ni tuj devas trovi ŝirmitan lokon...".

Kiel sub la puŝo de iu nekonata diaĵo, kiu dezirus pravigi tiujn vortojn, la vento komencis blovi ege pli forte... Ruĝaj sableroj transportitaj el la proksima dezerto, miksitaj kun la humida polvo, kiu cirkaŭis la magrajn rikoltojn, kiuj kreskadis malantaŭ la malnovaj fortikaĵoj, algluiĝis al la barboj kaj al la haroj de la arkeologoj. La ĉielo estis nun preskaŭ nigra: la maloftaj helaj liberaj spacoj estis tute malaperintaj, jam englutitaj de malhelaj nuboj.

Kajsa, la nura virino de la grupo, alparolis Karlon kun zorgoplena mieno: "En la malnova bieno estas tiu mistera ŝtona deponejo, kiun ni vidis hieraŭ matene, kaj kiu, laŭŝajne, ankoraŭ bone staras...eble tie ni povas alfronti la ŝtormon, kaj, se necese, eĉ pasigi la nokton".

"Mi ne certas, ke temas pri deponejo - penseme diris Karlo - Ĝi aspektas preskaŭ kiel templo...Kial do oni estus gravurintaj en la granda ŝtono apud la pordo la vortojn: "OLS VISITOLS DOMI FATA"?

"Tio estas... ĉu ne?" - rapide tradukis Anteo.

"Jes Anteo: prave - tion signifas la enskribaĵo en la lingvo de la Antikvuloj. Kaj por ili, la Patro estis oferoserĉanta diaĵo... Ĉiuokaze, ni rapidu: ni eniru en tiun konstruaĵon, kio ajn ĝi estu!".

II.

(Kelkajn semajnojn antaŭe...)

Blondhara virino estis kontrolanta filmon ĉe la komputilo, kiam maljuna scienculo eniris ŝian laborejon ĉe la universitato. “Saluton profesoro Malenko, kia plezuro revidi vin, post tiom multe da tempo!". “Saluton Kajsa!” - diris li iom strangvoĉe, kvazaŭ aktorece.

Kajsa rigardis kelkajn sekundojn lian belan saĝan vizaĝon, kaj tuj malkovris ion apartan en lia mieno...”Ne, ne tiel devus esti...”- pensis ŝi. “Li estas tro streĉita...iasence li estas sub psika premo. Kio timigas lin? Kial li kondutas, kiel se li devus sin defendi kontraŭ malamiko?".

Memoraĵoj pri la pasintaj universitataj jaroj kaj nunaj pensoj interplektiĝis en ŝia memo tiamaniere, ke ŝi plu ne sciis, kion diri al la maljuna profesoro...

“Kajsa, ĉu vi iel daŭrigis vian serĉadon pri la Antikvuloj?” - demandis li abrupte. Ŝi iomete miris pri tiu demando, ĉar ŝi bone sciis, ke ŝia serĉado pri tiu antikva civilizo daŭre estas objekto de mokaj aludoj kaj atakoj fare de tieldiritaj “pliseriozaj scienculoj”. Ŝi pensis pri la fakto, ke oni ja scias, ke la Antikvuloj ekzistis, kaj ke ili koloniigis la galaksion... sed ankaŭ oni ne dubis, ke la plejparto de la rakontoj pri ili estas nur legendo. "Nu ja....la Antikvuloj!" - diris ŝi duonvoĉe.

“Mi ja scias, ke vi ne abandonis vian serĉadon..." aldonis la profesoro. "Ĉe la universitato vi estis la ununura, kiu subtenis la neceson konatiĝi pliprofunde kun la saĝeco de la Antikvuloj...mi bone memoras, ke vi dediĉis multe da tempo al la studado de ilia lingvo...la , kiel oni nomas ĝin en la antikvaj dokumentoj...”.

“Profesoro Malenko, vi ja scias, ke tiu lingvo estis esence skriba lingvo...la popoloj de la galaksio parolis multegajn lingvojn, ĝis la klopodo de la Monda lingvo, kaj antaŭ la disvastigo de la IL - la nuntempa ilo de intergalaksia interkomunikado. Kvankam la Lingvo de la Mondo ne estis parolata, ĝi havis almenaŭ la meriton, dum pluraj jarcentoj konservi la konon pri la antikva civilizo...pri la Antikvuloj - ĝis kiam tiu kono kaj saĝeco mistere malaperis abrupte el la homa historio...kun la escepto de kelkaj maloftaj legendoj kaj fabeloj. Kaj, kompreneble, de la traduko de "La libro de l' Saĝeco" en la IL fare de doktoro Han Sen, kiu vivis sur perdiĝinta planedo ĉe la randoj de la galaksio..."

Profesoro Malenko rigardis mire sian iaman studentinon...ŝi estis la plej inteligenta el ĉiuj kaj ŝi nun, ja, estis grava scienculo ĉe la Ministerio de la Sciencoj...Sed li demandis al si, ĉu ŝi povus alfronti la problemon, pri kiu li intencas paroli. Li decidis rekte prezenti la nekredeblan novaĵon.

“Kajsa, oni malkovris urbon de la Antikvuloj...”

Kajsa ricevis tiun informon kiel ŝokon...Oni ĉiam diradis al ŝi, ke la solaj informoj pri la urboj de la Antikvuloj, estas onidiroj kaj revoj de fantaziuloj...Kaj nun, laŭ la vortoj de la maljuna profesoro, oni havus je dispono arkeologiaĵojn kaj – eble - skribajn gravuraĵojn... Tio estis tiel revolucia, ke ŝi apenaŭ povis kontroli sin...

Verdire, la lingvo de la Antikvuloj ne plu estis mistero, tial, ke oni estis malkovrintaj malnovajn gramatikojn pri ĝi, tradukitajn en la IL, kaj konservitajn en la memoro de plipostaj civilizoj. Ĉiuj universitataj studentoj pri arkeologio devis ekzameniĝi pri ĝiaj bazoj...la problemo estis, ke ĝis tiu momento oni neniam malkovris dokumentojn en tiu lingvo...la komputilaj memoroj estis forviŝitaj de jarmiloj, kaj la sola ebleco – opiniis ĉiuj – estus retrovi gravuritajn tekstojn en roko aŭ metalo...sed, ĝis tiu momento, nenio estis trovita.

Kaj nun profesoro Malenko diras, ke oni intencas prifosi ĉe vera urbo de la Antikvuloj! Ŝi estis tiel scivolema, ke ŝi tute ne povis kaŝi tian fortan emocion...

“Nu - diris ŝia iama profesoro- jen, venis via tempo...nun vi havas la eblecon profiti je viaj pasintaj konoj. Mi estas ĉi tie por oficiale taskigi vin je la preparo de arkeologia brigado, kiu devos elfosi la unuajn verajn restaĵojn de la Antikvuloj!”

La grupo estis formita en la daŭro de nur kelkaj semajnoj. Kiam ĉe la Akademio oni eksciis, ke arkeologia brigado bezonatas por prifosi ĉe ruinoj de la Antikvuloj, preskaŭ ĉiuj membroj de la departemento pri arkeologio disponigis sin por tiu laboro. Kajsa kaj Karlo, kunlaboranto en multaj prifosadoj ĉirkaŭ la galaksio, ekzamenis plurajn kanditatojn, ĝis kiam ili sukcesis arigi etan sed tre kvalifikitan kolegaron.

Ili vojaĝis longe ĝis planedo Tidel ( “Instruisto”, en la lingvo de la Antikvuloj, ĉar laŭ la legendoj de postaj civilizoj estis en tiu loko, ke formiĝis la bazaj konoj pri scienco kaj kulturo), kaj fine atingis la areon de la prifosado: la malnovan bienon “Badik” . Temis sendube pri malplaĉa nomo, kvankam neniu sciis, kial tiu loko ankoraŭ nomiĝas tiel.

III

La ŝtormo atingis sian kulminon: la vento el la dezerto, plena je kristalpikaj sableroj, frapadis sovaĝe la ŝtonajn murojn de la ŝirmloko, en kiun la arkeologoj estis enirintaj. La bruo fariĝis neeltenebla: estis kiel se sennombra sinsekvo da maraj ondegoj intencus forbalai la ebenaĵon, eltirante la konstruaĵon el la fundamentoj. La homoj klopodis reagi kovrante la kapon per manteloj, kaj premante siajn manojn kontraŭ la oreloj. Poste, preskaŭ tiel same abrupte, kiel ĝi estis alveninta, la vento falis, kaj rapide malaperis. Nekredebla silento regadis dum kelkaj minutoj en tiu antikva loko.

Karlo deprenis la mantelon kaj, sencele rigardante kelkajn nedifinitajn punktojn en la aero, klopodis kapti eĉ etan bruon... nenio estis aŭdebla.

“Laŭŝajne, ankaŭ ĉifoje ni sukcesis eviti la plej malbonon” - diris Kajsa kuraĝige. Sed neniu el la aliaj reagis: eble la rapida transiro de freneziga bruo al absoluta silento estis por ĉiu homo malfacile eltenebla...

Fine, estis Anteo, kiu rekaptis sufiĉe da kuraĝo por diri: “Mi neniam travivis ion tian antaŭe!”. Tamen lia tremetanta voĉo kaj la maniero, per kiu li diris tion, estis tiel groteskaj, ke unu el la arkeologoj ekridegis. Tiu rideksplodo havis pozitivan efekton: ĉiuj reviviĝis, kaj aŭtomate komencis okupiĝi pri la plej diversaj aferoj.

Karlo proksimiĝis al Kajsa, kaj mallaŭte diris rapidvoĉe: “Ne parolu...nur sekvu min!”. Kvankam Karlo estis pli juna ol Kajsa, ili konis unu la alian de multaj jaroj: la kunlaborado estis kreinta veran amikecon, kaj sufiĉis nur eta movo, paroleto aŭ gesto por tuj estigi kompletan interkomprenon. Kajsa sekvis lin en silento.

Dum la ŝtormo, kelkaj grandaj tegmentaj ŝtonoj estis falintaj; ilia ruiniga frapo estis kauzinta la defalon de parto de la interna muro. Tie, proksime de unu el la anguloj de la konstruaĵo, videblis sufiĉe granda murpeco libera je ŝtonoj – kovrita nur per brikoj.

Kajsa tuj komprenis la gravecon de la malkovro: “Kie estas brikoj - en ĉispecaj konstruaĵoj - tie estas pordo, aŭ alia spaco malantaŭ ili” - pensis ŝi. Kaj adresante sin al Karlo: “Kial ni silentu? Temas pri bona novaĵo: ni devus tuj paroli pri tio al la aliaj...”.

Karlo, sen diri vorton, montris al ŝi freskon, kiun liberigis la falo de la kovro-ŝtonoj. Kiam ŝi ekvidis tion, ŝi mutiĝis de surprizo: tuj poste, malvarmo trakuris ŝian dorson kaj ŝi metis sian manon sur la buŝon, sufokante emocian krion. ”Ne - ŝi diris preskaŭ senvoĉe – tio ne povas esti. Io tia ne povas ekzisti...ne devas ekzisti!”.

Karlo rigardis ŝian belan, helan vizaĝon, frapita de ĝia nekutima aspekto: ŝiaj okuloj gapis, dum ŝi kiel sub hipnoto rigardadis seninterrompe la freskon. Ŝia voĉo ripetadis: “Tio ne povas, ne devas ekzisti...”.

(Kelkajn jarojn antaŭe...)

“Kajsa, ĉu vi unuafoje prunteprenas la “Libron de l' saĝeco?” - demandis nigrohara, malalta junulo, studento kiu laboris partatempe kiel dungito ĉe la biblioteko de la departemento de klasikaj lingvoj. “Jes, kvankam mi legis multon pri ĝi!”. “Ho ve! - tuj reagis li - Inter legi pri io, kaj legi ion, estas granda diferenco...ĉefe se temas pri la sola atesto pri la saĝeca literaturo de la Antikvuloj!”.

“Jes ja, mi imagas...- senpripense respondis Kajsa, por aldoni tujposte, ĉifoje atenteme: “Bonvolu klarigi al mi: kial oni bezonas apartan permeson, por pruntepreni ĉi tiun libron? Temas nur pri filozofia verko...”.

Sekvis kelksekunda silento. “Kion diri, Kajsa?...Mi respondos al via demando per alia demando: kiom da homoj vi konas, kiuj efektive legis ĉi tiun libron?”. Kajsa cerbumis sufiĉe longe kaj, fine, ŝi konfesis, iel mirigita, ke, verdire, ŝi konas neniun, kiu legis ĝin.... “Eble estas kialo, pro kiu homoj ne faris tion, ĉu ne?” - insistis la junulo iel mistere. Kajsa estis iasence frapita de lia kripta parolmaniero: “Ĉu estas aparta kialo, aŭ mistera flanko de ĝia filozofio, pri kiu kutime oni ne parolas?”.

La junulo iom pripense konsideris, kion respondi. Vere, ne estis tiel facile....Fine li rapide enmanigis al ŝi la libron, kaj diris: “Iru al paĝo 379, kaj legu la komencon...”. Ŝi aŭtomate malfermis la libron, rekte iris al la paĝo, kaj komencis la legadon:

“Arto estas nur la vero,

veras ĉiuspeca arto...

scienco nur la veron diras,

veras ĉiu serĉado homa.

Ne mensogas filozofo,

nek poemo nek pentraĵo”.

Ŝi iomete miris je tiuj vortoj, kiuj aspektis sufiĉe simplaj kaj banalaj...kiamaniere ili povus kaŝi ion misteran?

“Karega, ĉu vi povas klarigi al mi, kio gravas en ĉi tiuj versoj? Ili tute ne kontribuas al mia kompreno...” - diris ŝi, iom primoke, al la junulo. Li seriozmiene respondis: “Nu, bone...kiel vi scias, mi delonge okupiĝas pri la filozofia signifo de ĉi tiu verko, kaj jen tio, kion mi malkovris – kaj pri kio oni ne emas paroli en la universitataj kursoj. La Antikvuloj havis tian altan takson pri ĉio, kio veras, ke ili tute ne povis mensogi, aŭ reprodukti en artaĵo ion, kio ne ekzistas. Ĉu vi kapablas imagi civilizon, kiu neniam mensogas? Poemojn, kiuj nur priskribas la veron? Aŭ arton, kiu ne donas imagon al revoj, sonĝoj, koŝmaroj aŭ aspiroj, sed kiu nur respegulas tion, kio ekzistas?”.

Karlo forte brakumis Kajsan, kaj klopodis iel deturni ŝian rigardon de la fresko. Kvankam li ne kapablis klarigi al si la kialon de ŝia konduto, li bone komprenis, ke ŝi en tiu momento estas sub forta premo - kia ajn ĝia kaŭzo! Post eble minuto Kajsa sukcese retrovis sian kutiman kuraĝon: ŝi liberigis sin de la forta brakumo de Karlo, eksidis sur la granda ŝtono, kie ŝi estis staranta, kaj trinkis iom da akvo el la botelo, kiun ŝi portis ĉe la talio.

“Karlo, laŭ vi, kio estas tiu estaĵo pentrita en la fresko?”, demandis ŝi normalvoĉe. “Ha, tio? - respondis Karlo - Nu, sendube monstra frukto de fantazio, la arta reprodukto de terura koŝmaro de la Antikvuloj! Certe, ĝia aspekto estas timiga, preskaŭ neeltenebla...ĉefe tial, ke en la bildo, ĝi mortigas kaj voras senpovajn homojn, kiuj vane klopodas fuĝi. Tamen, Kajsa, temas nur pri artaĵo, fantazio de artisto, aŭ mitologiaĵo...”.

Ŝi rigardis lin rekte en la okuloj, kiel ŝi ofte faris, kiam ŝi intencis paroli pri malagrablaĵoj. “Karlo, ni nun revenu al nia grupo, por ke ili ne suspektu, ke ĉi tie estas problemo. Nur sciu, ke tiu fresko ne estas artaĵo, sed atesto pri io, kio vere ekzistas”.

Kajsa kaj Karlo revenis al la loko, kie la aliaj arkeologoj estis reordigantaj la materialon post la ŝtormo. La “Domo de la Patro”, kiel jam ĉiuj nomis la konstruaĵon, havis nur etajn damaĝojn, kaŭzitajn de la vento kaj de la sablo. Verdire, la ununura serioza problemo, kiun ĝi suferis - tio estas, la falo de la tegmentaj ŝtonoj, kaj la defalo de internaj kovro-ŝtonoj - ne dependis de la sentaŭgeco de la originala strukturo mem, sed de la eksplorlaboro de la arkeologoj: kiam ili estis malkovrintaj tiun konstruaĵon, kiu sola, inter ĉiuj aliaj konstruaĵoj, staris preskaŭ nedefektita sub la suno, ili estis deprenintaj kelkajn ŝtonojn el la tegmenta kovraĵo, por kontroli ĉu estas subtegmenta strukturo. Tio verŝajne igis la tegmentan ŝirmadon malpli efika.

La domo estis tre inteligente konstruita: ĝi estis nur parte fermita, la muroj konsistis el grandaj rektangulaj ŝtonblokoj, inter kiuj estis kelkcentimetra spaco laŭlonge de la alteco. Tiamaniere la vento kaj la sablo estis grandparte blokitaj de la muroj, sed ne tute: parto povis penetri en la internon, tiel malfortigante la troan puŝon de la elementoj, kiuj, eble, estus kolapsigintaj la konstruaĵon. Tio ankaŭ klarigis la neelteneblan bruon, kiun oni aŭdadis dum la ŝtormo: la vento, enirante tra la fenditaĵoj, veadis terure, kaj transformis la internan ejon en veran torturkameron.

Tjen An, la fakulo pri interplaneda arkitekturo, estis klariganta al la aliaj la avantaĝojn de tiuspeca strukturo, hipotezante, ke io tia eble estis utiligata ankaŭ por inicadaj ritoj, kiam oni aŭdis laŭtan alvokon de Anteo.

“Homoj, venu ĉi tien! Estas io miriga...ha, vera nekredeblaĵo!”.

Ĉiuj kuris al la eta niĉo, kien estis malaperinta Anteo, kaj en la duonlumo de la loko, ili vidis ke Anteo, kiu estis surgenuanta ĉe malgranda urno, tenas en la manoj skribtabuletojn. “Vidu Kajsa: estas tekstoj en la Monda Lingvo!”, diris li triumfvoĉe. “Nu, Anteo, laŭŝajne venis via momento, ĉu ne? - iel primoke diris Kajsa. “Ekde nun ĉiuj scios, ke la famkonata arkeologo Anteo, post terura ŝtormo sur la planedo Tidel, malkovris la unuajn skribtabuletojn de la Antikvuloj, kiuj reaperas sur la surfaco de la dek mil mondoj!”. Ekestis kelkaj ridetoj, sed la scivolemo estis pli granda ol la emo al spritaĵo, kaj ĉiuj klopodis okulumi la eltrovitaĵojn....

“Jes,vere! - aldonis Kajsa - Temas pri granda malkovro. Geamikoj, hodiaŭ estas historia tago: post jarmiloj, unuafoje, la homaro havas la eblecon denove legi originalajn tekstojn de la Antikvuloj. Kaj, unuavide, ne temas pri io ajn...sed pri la “Historiaj Memoraĵoj”, la famkonata historia verko pri kiu parolas la Libro de l' saĝeco!”.

VII

Karlo sidadis silente, trinkante varman kafon. “Karlo, ekde hieraŭ vi silentas...kio okazas?”- demandis Kajsa, proksimiĝante al li, kaj eksidante ĉe lia flanko. Karlo momente rigardis ŝin en la okuloj, kaj poste deflankigis la rigardon. “Kajsa, estas io, kion mi ne komprenas. Unue, oni malkovris la freskon – kaj tio vere krizigis vin. Poste vi klarigis al mi la kialon, kaj tio pensigas min: kial, el ĉiuj eblaj freskoj, la unua, kiun ni malkovras, prezentas tian monstran estaĵon? Due, tute hazarde – se tiel diri – oni malkovris, post jarmiloj, skribajn verkojn de la Antikvuloj...sed oni ne malkovris ion ajn: tiuj skribtabuletoj estas parto de la ununura historia verko, kiu estas menciita en la . Ĉu vi sekvas mian rezonadon? En la sama verko, se mi bone memoras, estas tiaj versoj: “Multas tabuletoj pri nia historio / miloj kaj miloj troviĝas en temploj / inter kiuj ”. “Ne, Karlo, ne estas , sed ”, korektis lin Kajsa. “Nu bone, ...- diris li pripense, kaj daŭrigis sian rezonadon. “Kial inter ĉiuj eblaj historiaj verkoj, ĝuste tiun oni malkovris, pri kiu estas mencio en la Libro, kaj kiu estas konata de ni ĉiuj? Kial oni ne malkovris unu el la aliaj miloj?”.

Kajsa rigardis lin, kaj post kelksekunda meditado diris: “Verdire, tio ne surprizas min...se ĝi estas menciita, tio signifas, ke ĝi gravas, kaj do estas normale, ke oni reproduktis ĝin pliofte ol oni reproduktis aliajn verkojn...”. Karlo ekstaris, kaj metis sur apudan ŝtonon la kafotason. “Ja, vi pravas, mi eble estas tro suspektema. Sed kion diri? Estas io, kio ne konvinkas min, kvankam mi ankoraŭ ne scias pri kio temas...”.

VIII

Anteo pasigis la tutan nokton legante kaj tradukante la skribtabuletojn de la Antikvuloj. Ilia lingvo estis sufiĉe komprenebla, kvankam pluraj vortoj ne estis tiel facile tradukeblaj, ĉefe tiuj, kiuj rilatis al ideoj kaj objektoj ne plu ekzistantaj, kaj kies signifo tute perdiĝis tra la jarmiloj. Tamen ne esti tio, kio pensigis lin nun. La historio estis sendube interesa, kvankam tre simila al tiu de multaj postaj civilizoj...Sur la tabuletoj ne estis gravurita la tuta teksto de la Historiaj memoraĵoj: temis fakte nur pri la lastaj jaroj de la Antikvuloj sur la planedo Tidel, antaŭ la forvojaĝo de plejparto de la loĝantaro al aliaj planedoj, pro...pro kio? Ĝuste tio ne estis tiel evidenta. En la teksto oni menciis la "teruran luktadon inter la Patro kaj la Filo", sed li havis neniun opinion pri ĉi luktado. Kaj se, eble, la Patro povis esti la filozofaro kaj sciencularo, kiuj regadis la planedon, kio do estis la filo? Ĉu iu partio, kiu klopodis renversi la povon? Kaj kial? Ne, tio tute ne konvinkis lin...

Li dormis nur kelkajn horojn kaj matene remetis sin al la laboro, tralegante rapide la tekston. Post longa sindediĉa laboro, li preskaŭ decidis flankenlasi tiun legadon, kiam abrupte reaperis en la teksto la vorto "filo", ĝuste antaŭ la fino de la lasta skribtabuleto. "Ha, jen! - ekkriis li ekscitita, kaj komencis laŭtlegi la vortojn, kiuj estis kaptintaj lian atenton.

" Je la dudeka jaro de la regado de (...) Kanoru, de filozofo Sanuto kaj de scienculo Akabo, la Filo, kiu ĝis tiam agadis obeeme kaj akceptis ĉiujn (...) sen reago, abrupte ribeliĝis, kaj atakis la Domon de la Patro. La unua rezulto estis (...) kaj poste preskaŭ ĉiuj klopodis defendi sin. Sed (...) ne kapablis kontraŭstari la Filon. Miloj kaj miloj mortis, ĉar la filon oni ne povis mortigi. Oni estis (...) la filon por eksplori la dek mil mondojn, sed la filo preferis detrui la kreintojn. La Filo de la Patro, formita el la (...) de la Patro mem, decidis detrui kaj formanĝi sian kreinton. La sciencularo komprenis, kian teruran (eraron?) ili estis farintaj, kaj decidis abandoni la Filon sur Tidel, kaj iri (...). Ĉiuj forlasis planedon Tidel. La nombro de la homoj, kiuj forlasis Tidel, estas 230.000. Tamen la Filo estis lerninta kiel vojaĝi, kaj ankau ĝi forlasis la planedon, ĉar ĝi volas ekstermi nin ĉiujn. Ni scias, ke ĝi ankoraŭ multajn fojojn revenis al Tidel, por ĉasi la (...) postrestintojn, kaj eble revenos dum jarmiloj, ĉar ĝi morti ne povas. Ni ne scias kiel, sed ĝi kapablas (...) la alvenon de kosmoŝipo al nia kara planedo, kaj post kelkaj semajnoj, aŭ monatoj, ĝi ankaŭ atingas Tidel, por mortigi ĉiujn homajn estaĵojn. Ho ve, sur nia kara planedo, la lulilo de scienco kaj kulturo, ni povas nun resti nur kelkajn tagojn, kaj je granda risko...Ke la Granda Galaksia Mistero protektu nin, kaj detruu la monstran Filon...

Akatel, tidelano, alta (...), sendita eksplorcele al Tidel post la Granda Elmigrado, finskribis ĉi tiun historion komputile. Kopiojn li gravurigis sur porĉiamaj skribtabuletoj".

Anteo preskaŭ ne povis kredi, ke tio estas historio, kaj ne novelo aŭ mitologio...jes ja, kiel diris Kajsa, la Antikvuloj neniam mensogas kaj do, tio, devas esti absoluta vero!

"Timige - diris Anteo al si mem - vere timige. La Antikvuloj malaperis antaŭ jarmiloj, kaj poste, mistere, ankaŭ ilia kulturo kaj scienco abrupte malaperis. Eble ni havas ĉi tie la ŝlosilon por malkovri, kio vere okazis! Verŝajne tiuj homoj manipulis genetikaĵojn, kaj kreis monstran estaĵon, ne detrueblan kaj fortegan, por koloniigi la galaksion... kaj tiu estaĵo ribelis kontraŭ la kreintoj kaj ekstermis ilin...Kian teruran historion rakontas ĉi tabuletoj! Mi devas tuj paroli pri tio al Kajsa kaj Karlo: eble ankaŭ ni estas en danĝero!

Kvankam Karlo tute ne konsentis kun Kajsa, estis ŝi kiu komandis, kaj ŝia ordono estis tre klara: oni devas tuj abandoni la prifosadon kaj la planedon. Fakte, ŝi tion bone klarigis al la grupo, dirante ke, se estas eĉ la minimuna ebleco, ke tia monstra estaĵo ankoraŭ vivas, kaj ke ĝi povas reveni al Tidel, ne nur ili, sed la tuta homaro povus troviĝi en terura danĝero...Se ĝi kapablis detrui la plej altvaloran civilizon de la galaksio, kiu disponis je neimageblaj teknikaĵoj kaj scioj, kion ĝi povus fari al la centoj kaj centoj da pli simplaj civilizoj, kiuj nuntempe vivadis dise sur la dek mil mondoj? Pro nekonata kialo, ĝis tiam neniu popolo estis atakita fare de tiu estaĵo, kaj ŝi ne volis, ke ilia ĉeesto sur Tidel sciigu ĝin pri la ekzisto de aliaj homoj aliloke.

Je tiuj vortoj Karlo decidis esprimi sian vidpukton: "Kajsa, se tiu estaĵo vere ekzistas, kaj revenas ĉi tien kiam alvenas kosmoŝipoj, kial kelkcento da pacaj kolonianoj de jarcentoj vivas senprobleme sur Tidel?". "Mi tion ne scias", diris Kajsa. "Eble ili estis trasportitaj sur la surfacon pere de etaj, ne facile evidentigeblaj kosmoŝipoj, dum la granda interstela kosmoŝipo restadis en la orbito de la planedo...Aldone vi ja scias, ke estas nur la eta interstela kosmoŝipo "Miriga Galaksio", kiu tuŝas ĉiun dekan jaron Tidel: estas fakte la kapitano de tiu ŝipo, Johano Menel, kiu identigis kiel la unua la ruinojn de la Antikvuloj inter la ruinoj de la fortikaĵoj de la malnovaj kolonianoj...Tamen, tiu ŝipo kutime ne restas plilonge ol kelkajn tagojn, kaj poste reprenas sian flugon aliloken..."

Ĉiuj pretigadis sin por la forflugo: kie antaŭe estis tendaro, ĉirkaŭita de palisaro, nun videblis nur blanka surfaco. Kelkajn kilometrojn pli malproksime, malantaŭ la maloftaj kulturitaj terpecoj de la malnova bieno, turumis la ruinoj de la antikvaj fortikaĵoj.

Karlo salutis la lokan gvidanton, kaj regalis lin per kelkaj silkaĵoj por lia edzino: tiuj kolonianoj vivis sufiĉe for de la civilizitaj komercvojoj, kaj tio, por ili, valoris ege plimulte, ol kelkcento da galaksiaj kreditoj...La homo ĝentile dankis al li, kaj deziris bonan vojaĝon al la tuta grupo. Poste li malproksimiĝis, kaj la homoj eniris en la ŝipon.

La svelta metalkolora kosmoŝipo "Pordo de l' mondoj" malrapide leviĝis el la surfaco de la planedo en absoluta silento, sub la puŝo de la antigravitaj motoroj, kaj post kelkcento da metroj ĝi preskaŭ haltis, ŝanĝis koloron kaj rapide malaperis en la spacon.

La vento distre ludadis kun la maloftaj orkoloraj kreskaĵoj de la malnova bieno. La eksgvidanto metis la silkaĵojn sur tableton en la ŝtona dometo, fermis la pordon kaj eliris. Ekstere, li karesis momente etan novplantitan arbon, eksidis ĉe granda ŝtono, kaj prenis el la tero plenmanon da sablo. Mediteme, li faligis la ruĝajn sablerojn malfermante la fingrojn.

"Kiom da tempo....kiom da tempo jam pasis - pensis li - Vi estis iam urboj, palacoj, arbaroj...nun vi estas nur sableroj. Tamen vi konservis la ruĝan koloron de niaj sunsubiroj, de niaj altvaloraj vestaĵoj, de niaj kosmoŝipoj tiel grandaj, kiel planedoj, kaj de la sango de la prapatroj, kiuj batalis kontraŭ la filo. Via memoro meritas silenton, respekton...neniu rajtas promeni sur viaj stratoj!".

Poste, li levis la brakojn al la ĉielo, kaj preĝis laŭtvoĉe en sia rapida dialekto: "Ho Granda Galaksia Mistero, pardonu min, ĉar mi mensogis. Mi kredigis al homoj, ke tio, kio ne veras, estas vero. Mi, kiu neniam mensogas, agis por ke ili kredu, ke la Filo eble revenos, por mortigi ilin ĉiujn...".

Li reiris al la ŝtona dometo, apogis sian dorson kontraŭ la muron, kaj kantadis duonvoĉe la epopeon de la lasta batalo de la revenintaj tidelanoj kontraŭ la filo, kaj kiel ili venkis ĝin...kaj kiel tiu venko kostis ĉion, kio estis antaŭe kostruita de la Antikvuloj: kosmoŝipoj, urboj, kolonioj... pereis la belaj arbaroj kaj dekmiloj da homoj - kaj malaperis ilia tuta civilizo.

Li kantadis, en la ritma antikva Lingvo de la Mondo, kiel la lastaj Antikvuloj oferis sin mem, por protekti la ekburĝonantajn novajn civilizojn de la galaksio. Kaj kiel la malmultaj postrestintoj ne plu estis kapablaj reatingi la antikvan grandecon...kaj disperdiĝis silente en la sablan dezerton.

Li ne plu povis reteni la larmojn, ĉar li pensis, ke lia familio estas ĉio, kio restas el la Antikvuloj.

Pri Esperanto kaj IDO

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Tue, 16 Dec 2008 17:21:35 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Pri Esperanto kaj IDO

Mi rimarkis, ke lastatempe aperis en Ipernity la paĝoj de Jose el Meksikio, riĉa je podkastoj, artikoloj, imagoj, bildoj kaj intervenoj en kaj pri Ido. Eble malmultaj homoj el inter la plej junaj havas informojn pri ĉi tiu lingvo, kies nomo signifas "ido de Esperanto", kaj eble malmultaj konas la historion pri la akra disiĝo inter esperantistoj favoraj al Esperanto simpligita (ES), kiel la reformemuloj nomis tiam Idon, kaj tiuj favoraj al Esperanto primitiva (EP) (la cetera esperantistaro), kiu forte skuis la esperantistan movadon en 1907/1908 kaj en la sekvontaj jaroj.

Kutime, se oni legas la dokumentojn de ambaŭ frontoj, oni tuj restas tre perpleksaj, tial ke ili prezentas la faktojn en du tute malsamaj manieroj: la unua grupo (la idista), parolas fakte pri la perfido de la esperantistaj autoritatoj (nome Zamenhof kaj la Lingva Komitato); la dua (la esperantista), pri la perfido de kelkaj esperantistoj, kiuj altrudis ruze kaj friponece reformojn ne deziritajn kaj ne aprobitajn far de la cetera esperantistaro. La psikologia milito kiu eksplodis tiam ankoraŭ ne ĉesis, kaj Idistoj hodiau ofte atakas akre la Esperantistojn, kaj ĉi lastaj daŭre pentras la "malamikon" kiel la diablon.

Nu, eble estas tempo analizi denove kaj restudi la okazintaĵojn, kaj klopodi prilumi surbaze de historia analizo tion, kio fakte okazis en tiuj monatoj de 1907-1908 kiuj disigis milojn da homoj kaj venenigis la etoson de la batalantoj por la IL.

Tial mi intencas eksplori tiaman dokumentaron (ĉu en Esperanto, ĉu en Ido), por rekonstrui, se eble, la historian veron pri tiuj okazintaĵoj. Tiucele mi havas etan peton por fari al ĉiuj samideanoj (e ad omna samideani) kiuj spertas pri ĉi temo: se vi havas bibliografiajn informojn, materialon utilan por ĉi tiu eksplorado, sugestojn, bonvolu komuniki tion al mi. Mi dankas vin ĉiujn pro via helpo!

Rilate la paĝaron de Jose, mi konfesas, ke mi rimarkis kun pozitiva surprizo, ke praktike neniu esperantisto en Ipernity havis negativan reagon rilate la aferon: ĉu finfine la facile koleriĝantaj samideanoj fariĝis iom malpli koleremaj? Mi varme esperas (kvankam mi certas ke iam kelkaj fanatikuloj montros sian nazopinton).

Persone mi vizitis la paĝaron de Jose, kaj mi trovis ĝin interesa, tute same kiel mi trovis vere kuraĝoplena kaj pozitiva la agon de ununura homo, kiu prezentas sin amikece al ĉiuj aliaj, prezentante Idon kaj esperante altiri ankaŭ aliajn idistojn al Ipernity. Kiel mi skribis ankaŭ al li, estas malfacile por Esperantisto subteni ĉu Esperanton, ĉu Idon (ili fakte estas konkurantoj), sed oni povas amikece interŝanĝi informojn, komuniki ktp.

Kiom da estas la Idistoj hodiaŭ? Malfacile por diri: eble kelkmilo. Pere de enreta enketo pri la elektita IL, al kiu respondis ĉirkau 9500 personoj, oni povas scii, ke ĉirkau 850 homoj skribis, ke ili utiligas Idon (ĉirkaŭ 9% el la tuta partoprenantaro), dum 17% Interlingua. Respondis favore al Esperanto (tio estas tiuj, kiuj utiligas ĝin kiel internacian lingvon) 70% el la tuta partoprenantaro.

Nu, bonvenon Jose.

Matematiko, Esperanto kaj aliaj planlingvoj

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Sun, 14 Dec 2008 17:00:26 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Laura Gilda Paccagnella, Carlo Minnaja

Dep.to pri Pura kaj Aplikata Matematiko

Universitato de Padovo

Via Trieste 63

35121 Padova

Italio

Tel. +39 049 8271417; +39 049 8271406

E-mail:

laurap@math.unipd.it; carlo.minnaja@ais-sanmarino.org

Resumo

Estas skizita la historio de la matematikaj vortaroj kaj ĝenerale de la matematika lingvaĵo, ekde la malmultaj vortoj en la unua libro pri Esperanto ĝis la plejlasta reta vortaro. Estas farita komparo inter diversaj manieroj evoluigi sciencan terminologion, kun rigardo al aliaj projektoj de planitaj helplingvoj. Estas menciataj libroj kaj eventoj kiuj donis kontribuon al la kreado kaj establiĝo de novaj fakaj vortoj.

Summary

From the few words in the first book about Esperanto up to the latest on-line dictionary the history of mathematical dictionaries and in general of the Esperanto mathematical lexicon is sketched. A comparison is made between different ways to develop mathematical terminology, with a look at other projects of aŭiliary planned languages. Books and scientific events which contributed to the stabilization of new specialized words are mentioned.

Riassunto

È presentata una breve storia dei vocabolari matematici in esperanto, dai pochissimi termini del primo libro all’ultimo vocabolario in rete. Si presenta anche un raffronto tra modi diversi di sviluppo della terminologia matematica, con uno sguardo ad altri progetti di lingue ausiliarie pianificate. È dato particolare risalto a libri e attività che hanno dato un contributo alla stabilizzazione della terminologia specialistica.

Esperanto estis lanĉita en 1887 per rusa broŝuro sub la titolo МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЯЗЫКЪ, kun aŭtora pseŭdonimo Д^рЭСПЕРАНТО, kaj samjare aperis la pola, franca kaj germana versioj; eldono en la angla aperis la postan jaron. La lerneja lingvo de ĝia iniciatinto, d-ro Zamenhof, estis la rusa, lia patrina lingvo estis la jida, kaj la pola estia la lingvo de la ĉirkaŭa medio.

La unua libro estis sekvata de dua en malpli ol unu jaro: Ĉar la titolo de ĉi-lasta estis Dua libro oni retrospektive nomas Unua libro la menciitan rusan broŝuron. Ĉi tiu havis Antaŭparolon, kie estis prezentitaj tri problemoj pri internacia lingvo: 1) la lingvo devas esti ege facila, tiel ke oni povu lerni ĝin kiel ludon; 2) kiu lernas ĝin devas povi uzi ĝin tuj, sendepende ĉu aliaj lernis ĝin aŭ ne; 3) oni devas trovi metodojn por superi la indiferentecon de la mondo. Postaj paĝoj prezentis kiel la aŭtoro pensis solvi la unuan problemon kaj, ĉefe, kiel la strukturo de afiksoj kaj finaĵoj povas redukti la vortaron ĝis miniimumo: nur radikoj devas esti lernataj, ĉar nomoj, adjektivoj, verboj, adverboj povas esti formataj startante de unuopa radiko. Aliaj paĝoj entenis mallongajn tradukojn kaj du originalajn poeziaĵojn en la nova lingvo, kaj formulon resendotan al la aŭtoro kie la leganto promesas, ke li lernos la lingvon, se dek milionoj faros la saman promeson. Ĉi tiuj paĝoj estis sekvataj de 16-regula gramatiko kaj de unu grandformata kunfaldita folio entenanta la ИНТЕРНАЦІОНАЛЬНО-РУССКІЙ СЛОВАРЬ el 917 radikoj; se ni volas konsideri, ke la radikoj por la difina artikolo la kaj ĝia apostrofita formo l’ estas du malsamaj radikoj, ni havas entute 918.

Kiom da radikoj povas esti konsiderataj kiel apartenantaj al la matematika kampo? Efektive, tre malmultaj. Estis la nomoj de la nombroj de unu ĝis dek, poste cent, mil, la radiko nombr, la tri sufiksoj por divido (-on-), multipliko (-obl-) kaj kolektivo (-op-), kaj la radikoj angul, eben, egal, rekt, kaj rond.

Fine de 1888 aperis la Plena vortaro Rusa-Internacia; gi estas la unua vortaro de nacia lingvo al la internacia. Nomo “Esperanto” ankoraŭ ne estis ĝenerale uzata: ĝia unu apero estis en iu rusa anonco en revuo Нива en 1888 verkita de Zamenhof mem, kie li nomas sian lingvon Всемирный Языкъ Эсперанто por ditingi ĝin de aliaj planlingvoj havantaj same la epiteton "internacia". Ĉi tiu vortaro inkluzivis ĉ. 500 novajn radikojn, ĉefe kun internacia origino; sed eble ĉar ĝi estis de la rusa al Esperanto ĝi restis ne multe konata en aliaj partoj de Eŭropo, kaj postaj vortaroj ne enprenis ĉiujn ĝiajn vortojn.

Fine, en 1883 (kun aperdato 1884) Zamenhof publikigis la Universalan vortaron en kvin lingvoj (germana, franca, angla, rusa, pola) kiu proponis kromajn 1710 radikojn. Kompreneble tiuj radikoj estis tradukitaj en la naciajn lingvojn per plenaj vortoj, laŭ la morfologio de la signifo de la koncerna vorto. Ĉi tiu vortaro iĝis la baza, tiel ke la unua Universala Kongreso, okazinta en Boulogne-sur-Mer en 1905, konsideris ĝin parto de la Fundamento, kiu ne povas esti ŝanĝita.

Ni havas ĉi tie nur manplenon da matematikaj radikoj aldone al tiuj de la Unua libro (kaj nun la radikoj estas skribitaj kun apostrofo): cirkel’, nul’, numer’, plus aliaj ĝeneralaj radikoj uzataj ankaŭ en matematiko, kiel grad’, horizontal’, oval’, paralel’, sekc’, seri’, solv’, vertikal’. Sed kelkaj absolute bazaj matematikaj vortoj ne aperas, kiel matematiko, aritmetiko, geometrio: nekredeble!

Kelkaj vortaroj dediĉitaj al specifaj temoj komencis aperi en la unuaj jaroj de la dudeka jarcento; la tempo koincidas kun la fakto, ke la ĉefa centro de disvastigo de Esperanto estis ne plu en Ruslando aŭ Germanio, sed en Francio. Charles Méray, Carlo Bourlet, Raoul Bricard estis francaj matematikistoj bone konataj sialande. Bourlet verkis kelkajn libretojn pri matematiko, sed lia ĉefa gloro estis lanĉo de literatura periodaĵo, La Revuo, kiu publikigis multajn tradukojn kaj plurajn originalajn poeziaĵojn kaj prozaĵojn.

La unuaj artikoloj pri matematiko en Esperanto aperis en Francio [2] kaj en Italio. Specife, en 1903 D-ro Cerettti verkis etan italan-Esperantan matematikan vortaron [6]; nur kelke da paĝoj, sed kun interesaj intuicioj. Li provis doni nomojn al matematikaj objektoj, sekvante la principojn de Zamenhof en la derivado de vortoj el internaciaj radikoj, restante, tamen proksima al la realo. Estas interesa propono por la reelaj pozitivaj kaj negativaj nombroj. Ĉar la pozitivaj estas prezentataj sur la horizontala akso, kaj kreskas de nulo al nefinio, Ceretti similigas ilin al horizontalaj kreskantaj nombroj, kaj donas al ili la nomon nombroj horizontalaj altiĝantaj; same negativaj nombroj estas nombroj horizontalaj falantaj. Imaginaraj nombroj estas vertikalaj, do same ni havas nombroj vertikalaj altiĝantaj kaj nombroj vertikalaj falantaj. La konceptoj "esti pli granda ol" kaj "esti pli malgranda ol" estas esprimataj per verboj superi kaj inferi. Sed la plej interesa parto estas eta matematika vortaro de la itala al Esperanto, entenanta 338 vortojn, klasatajn laŭ "ĝenerala parto", "aritmetiko", "elementa geometrio". Ne plu nur radikoj, sed kompletaj vortoj. Ni trovas ĉi tie kelkajn bazajn vortojn, kiel aksiomo, teoremo, potencigi, radiko kvadrata, funkcio ktp. Enestas ĉiuj matematikaj terminoj bezonataj en la elementa lernejo. Kompreneble kelkaj tiutempaj terminoj estis naivaj, kiel sekvantaro (nun vico), nekonstanto (nun variablo), latuso (nun latero), platangulo (nun streĉita angulo). Multaj el la novaj radikoj estas similaj al la respondaj italaj, sed entute la listo estas vere valora, kaj granda parto de ĝi iĝos familiara en la mondo de la matematikistoj. De la fonetika vidpunktoj ni rimarkas kelkajn interesajn faktojn: Ceretti enprenas iujn sonkombinojn, kiel kc, ekzemple funkcio aŭ mezesekcanta (nun dusekcanto).

La klopodo de Ceretti startigi matematikan vortaron en Esperanto havis sekvantojn. Bona provo estis farita de Henri Hoffbauer, kiu komencis publikigi, poparte, en Nouvelles Annales de Mathématiques, de septembro 1903 ĝis marto 1904, matematikan vortaron en kvin lingvoj: Esperanto, franca, itala, germana kaj angla. Bedaŭrinde li malsaniĝis kaj la verko ne atingis kompletiĝon.

La unua sufiĉe riĉa teksto pri matematiko tute en Esperanto aperis unu jaron poste, fare de Raoul Bricard [5]: 60-paĝa libreto kun paragrafoj koncernantaj aritmetikon, algebron, analitikon, geometrion kaj mekanikon, entenantaj 472 specife matematikajn vortojn. En sia antaŭparolo Bricard montras surprizon, ke tiel malmultaj matematikaj libroj estis eldonitaj en Esperanto: matematikistoj estas inter la kategorioj kiuj plej multe bezonus internacian lingvon kaj plej multe eltirus avantaĝon de ĝi. Li agnoskas la meriton de Hoffbauer, sed li preferas doni la signifon de la Esperanto-terminoj pere de difinoj anstataŭ per tradukoj.

Bricard trovas siajn terminologiajn fontojn en Ceretti, Hoffbauer kaj ankaŭ en kelkaj artikoloj aperintaj en Internacia Scienca Revuo, periodaĵo startinta en 1904 (ĝi daŭris ĝis 1923 kaj aperis denove ekde 1940, kun la titolo Scienca Revuo). Bricard startas kuraĝe kun novaj, specife matematikaj, radikoj: racionala (ne la komunuza racia), entjero (gardante radikon integr- por integrado). Li establas tre oportunajn diferencojn, ne ĉiam trovatajn eĉ en la naciaj lingvoj, ekzemple li distingas inter tanĝanto kaj tangento, inter produto kaj produktaĵo, kion pluraj eŭropaj lingvoj ne faras, uzante la saman vorton por la du konceptoj.

Bricard frontas la ĉefan problemon leviĝantan ĉe kreo de terminologio: kiu estas la punkto de ekvilibro inter la internaj reguloj de lingvo kaj la paŭsado de internaciaj radikoj jam establitaj? Unu el la mitoj de la helpaj planlingvoj estis la "tuja komprenebleco", kiu estis, ĉiukaze, komprenebleco nur por la kleraj personoj konantaj la latinan. Bricard tenas oran mezan punkton inter la du ekstremoj: li akceptas la regule formitan vorton derivaĵo el la radiko deriv’ anstataŭ la pli internacian derivato. Aliflanke, li cedas al la fakto ke kelkaj internaciaj radikoj estas ja nelogikaj, kaj li akceptas determinanto, kvankam ĝi determinas nenion. Tia vorto en sia latina formo estis uzita unuafoje de Gauss en 1801 en sia verko Disquisitiones arithmeticae; Cauchy uzis ĝin en la franca en 1812, en rilato al ĝeneraligo de la situacio traktita de Gauss.

Kvankam Bricard diras, ke li bazis sin sur la verko de Ceretti kaj sur la nekompleta vortaro de Hoffbauer, kelkaj vortoj estas intence diferencaj de tiuj fontoj: funcio (en Ceretti, kaj ankaŭ nun: funkcio), fracio (en Ceretti: partumo, nun: frakcio). Li donas nomojn al la trigonometriaj funkcioj kaj establas iliajn mallongigojn (sin por sinuso, kos por kosinuso). Ni povas konsideri, ke kun la verko de Bricard la ĉefaj terminoj de elementa matematiko estas difinitaj, eĉ se kelkaj vortoj iom evoluos (monomjo, polinomjo hodiaŭ: monomo, polinomo).

Intertempe aperis aliaj projektoj de planlingvoj. Ni menciu aparte la klopodojn de la franca filozofo kaj matematikisto Louis Couturat. Kun Léopold Leau, matematikisto kiu estis lia kunulo ĉe la École Normale Supérieure dum la universitataj jaroj, li fondis iun Délégation pour l’adoption d’une langue aŭiliaire internationale. Ĉi tiu delegitaro havis karakteron pure privatan, sed ĝi kolektis kelkajn reprezentantojn de internaciaj kongresoj de sciencistoj, kiaj matematikistoj kaj filozofoj, kaj de pli ol 300 sciencaj asocioj. La Délégation lanĉis peticion al la Asocio de la Akademioj cele al subteno de adopto de internacia lingvo por scienco kaj komerco. La peticio kolektis, ĝis 1907, ĉ. 1250 subskribojn de membroj de universitatoj kaj akademioj en 103 urboj. Couturat envolvis plurajn matematikistojn en siaj klopodoj por aprobigi la peticion, kaj unu el la plej gravaj estis italo Giuseppe Peano. La leteroj inter ili estis antaŭ ne longe eldonitaj [20] kaj ili montras la intereson de ambaŭ profesoroj por solvo de la problemo de internacia komunikado en scienco.

Sed la strategio pri kiel atingi solvon kreis dividon inter la du sciencistoj. Couturat estis entuziasma subtenanto de Esepranto ĝis la Délégation finis sian laboron. Tiam li iĝis forta subtenanto de tiu versio de reformita Esperanto, rekomendita de la Délégation, kiu alprenis la nomon "Ido". En 1903 Peano estis, siavice, lanĉinta sian propran projekton de internacia lingvo, Latino sine flexione, kaj, kvankam li partoprenis en la decido de la Délégation rekomendi Esperanton kun ŝanĝoj, li ne obeis tiun decidon kaj antaŭenpuŝis sian projekton, kiu ĝuis certan sukceson dum paro da jardekoj kaj havas ian nombron da subtenantoj eĉ nun. Couturat opiniis, ke Peano estas perfidulo, iamaniere; ĉiukaze li klopodis envolvi Peano-n en la verkado de matematika vortaro en Ido, planita por 4000 vortoj.

En unu el siaj leteroj al Peano, de la 5a de julio 1909, Couturat skribas (en Ido), proponante iiujn terminojn kaj prezentante iujn dubojn. Estas interese rimarki, ke kelkaj matematikaj prefiksoj prezentas du eblojn: sekvi la radikojn de la lingvo mem, aŭ sekvi la radikojn latinajn kaj grekajn. Ekzemple, se temas pri koncepto koncernanta du aferojn, Couturat preferas havi ambaŭ prefiksojn du- kaj bi-, kun malgranda diferenco inter la du. La radikoj equi- kaj egal- povas ludi la rolon de prefiksoj, kaj Couturat petas konsilon de Peano. Kiun vorton oni preferu por la franca "curve": ĉu kurba aŭ kurva? Li diras: "kurva esas pli internaciona… kurba esas galicismo di Dro Zamenhof."

La verkoj de Peano kaj Couturat interkruciĝas; en 1906 Peano publikigas proveldonon de sia Formulario mathematico [27], kiu entenas ĉ. 180 matematikajn terminojn en Latino sine flexione, sed ili ne donas efektivan kontribuon al la problemo de internacia matematika vortaro: ili estas simple paŭsitaj de la latina. La vortaro de Couturat aperas en 1910 [8] kun ĉ. 1000 terminoj, kaj estas menciita la helpo de Peano. Couturat mortis en 1914 pro trafikakcidento: lia aŭtomobilo estis trafita de soldata kamiono, kiu estis alportanta al la francaj trupoj la ordonon pri ĝenerala mobilizo. Estis la dua tago de la unua mondmilito.

Intertempe pluraj matematikaj verkoj aperis. Pastro Alex Dambrauskas, litova profesoro, sub pseŭdonimo Adomas Jakštas, eldonis en Germanio du libretojn, pri trigonometrio [10] kaj pri la kvina postulato de Eŭklido [11]. Hungaro Cyril Vörös verkis pri ne-eŭklida geometrio ([34], [35]); Bricard tradukis el la angla libron de Edward Huntignton pri la kontinuo [16], Charles-Ange Laisant, franca politikisto kaj matematikisto verkis tute bazan tekston pri elementa matematiko por uzo de infanoj, kaj ĝia traduko al Esperanto fare de C. Chaigneau kaj J. Camescasse aperis en 1916 sub la titolo Inicado matematika [19].

La matematika terminaro evoluis. En Scienca Gazeto, mallongdaŭra revuo (1912-1914) eldonita de Ch. Verax, aperis 5-lingva matematika vortaro, Vortaro de matematiko [17]. La lingvoj estis Esperanto, franca, angla, germana kaj itala; estis neniu nomo de aŭtoro, sed la respondeco estis de la Internacia Scienca Asocio Esperantista (ISAE), la unua scienca asocio de esperantistoj (fondita en 1906 kaj daŭre aktiva).

Poste aperis aliaj vortaroj, ĉefe por komunuza lingvo aŭ por scienco ĝenerale. Iom pli vasta scienca terminaro estis la Enciklopedia vortareto Esperanta de la fototeknikisto Charles-Ange Verax [32], kun ĉ. 9000 vortoj kun difinoj en Esperanto kaj tradukoj en la franca; entute tamen la matematikaj terminoj estis konsiderinde malpli multaj ol en la Matematika terminaro kaj krestomatio.

La plej vasta enciklopedia verko, bedaŭrinde haltinta ĉe pli ol duono for de kompletiĝo, estis la Enciklopedia vortaro Esperanta-Germana de la aŭstra inĝeniero Eugen Wüster, aperinta en 1924 [42]. Wüster estis esence teknikisto, aparte interesita pri normigo, kaj liaj ĉefaj verkoj estas pri tiu temo [43]. Pluraj nunaj ISO-normoj ŝuldiĝas al li. Lia vortaro estas, ankoraŭ nun, la plej granda scienca terminologia projekto en Esperanto, kun amaso da sinonimoj, ekzemploj, frazoj kaj komparoj. Wüster estis la unua kiu parolis pri esperantologio kiel scienco rilatanta Esperanton, kaj ankaŭ pri matematiko li proponis interesajn terminojn, kiel teorio de l’ aroj. La lasta paĝo eldonita estas 544, la tuto estus konsistinta el ĉ. 1200 paĝoj. Skizo de la kompleta verko ja ekzistas, sed ĝi ne estas en la kondiĉo esti eldonata. Wüster mem, suferinta eklipsiĝon for de la Esperanto-movado ŝuldita al pli kaj pli intensiĝantaj respondecoj en sia profesia laboro, diris en 1970, ke li haltis en la laboro pri la vortaro pro manko de tempo kaj de kunlaborantoj.

La centrajn jarojn de la periodo inter la du militoj markas la produktado de granda ĝenerala vortaro, kiu, kompreneble, havis ankaŭ matematikajn terminojn. La Plena Vortaro de Esperanto [14] influis tutan generacion de vortaristoj; preskaŭ samtempe aperis ankaŭ scienca terminaro [30].

Kelkaj specifaj vortaroj pri diversaj fakoj kutimis aperi kiel dua parto de la Jarlibro de Universala Esperanto-Asocio. En tiu serio aperis matematika vortaro de R. Bean kun 1031 vortoj [4]. Kompare kun la antaŭaj, ĉi tiu vortaro havis kelkajn svingiĝojn antaŭen kaj kelkajn retretojn. Bean elektas determinento anstataŭ determinanto, por eviti konfuzon kun la participo de verbo determini; li retrovenas al derivato, dum Bricard kaj Wüster estis ĝin rifuzinta favore al derivaĵo; li elektas tangenso anstataŭ tangento. Li zorgas distingi inter vortoj, kiujn eŭropaj lingvoj tamen havas egalaj: li proponas momendo por la fizika signifo de la angla moment (poste firmiĝis momanto; la timo pri konfuzo estas daŭre forta). Sed estas listigitaj pluraj novaj vortoj, kiuj konkeros sian lokon en la hodiaŭa terminologio.

Iuj elstaraj matematikistoj verkis kelkajn sciencaĵojn en Esperanto, pliigante tiel la sciencan terminologion. Unu el ili estis franco Maurice Fréchet, kiu en la dua jardeko de la dudeka jarcento, kaj poste ankaŭ en la Kvindekaj jaroj, esprimis en Esperanto plurajn el siaj malkovroj. Pli freŝdate, la sveda akademiano Christer Kiselman verkis pri terminologio en Esperanto [18], la norvega akademiano Olav Reiersøl same, specife pri statistiko [29]. Scienca Revuo pli ol unufoje dediĉis spacon al problemoj de matematika terminologio (ekzemple, vd. [23]). Alia revuo, aperanta de tempo al tempo, estas Matematiko translimen, la organo de IADEM, la Internacia Asocio de Esperantistaj Matemaitikistoj. Aliaj verkoj estas dediĉitaj al la matematiko de la elementa lernejo; listo, nuntempe ankoraŭ ege nekompleta, de matematikaj verkoj en Esperanto estas trovebla en Vikipedio [33].

En 1980 en Germanio aperis matematika leksikono en ok lingvoj, kun Esperanto kiel ĉeflingvo [15]. Ĝi estis rimarkinda iniciato, ne tiom pro la nombro de la vortoj, nur 460, sed pro la fakto, ke la aliaj sep lingvoj estis tiuj de la tiutempa Eŭropa Komunumo: dana, germana, angla, franca, germana, itala, portugala. Kelkaj vortoj havis sian respondan terminon ankaŭ en la irlanda, greka, hispana kaj turka, antaŭanoncante tiel la envenon de aliaj landoj en la Eŭropan Komunumon.

Pliaj vortaroj iĝis pli kaj pli grandaj: la Matematika Vortaro Esperanta-Ĉeĥa-Germana de Jan Werner [39], eldonita de la Akademio Internacia de la Sciencoj San Marino, havas 3722 vortojn, kaj ĝi estas, ĝis nun, la plej ampleksa matematika vortaro en Esperanto. Ĝia dua eldono estas libere deŝutebla ĉe la paĝaro: rasmus.uib.no/~st01490/esperanto/JanWerner.pdf. Aliflanke, la Plena vortaro de la Tridekaj jaroj evoluis al postaj eldonoj komplete reviziitaj kaj pliampleksigitaj de G. Waringhien [37]. La lasta eldono estis reviziita de M. Duc Goninaz [38].

Intertempe aliaj planlingvoj naskiĝis kaj havis tre limigitan produktadon de vortaroj. En 1922 la balt-germano Edgar von Wahl, antaŭe esperantisto, lanĉis Occidental, kiu estis nomita Interlingue kelke da jaroj poste. Ĉi tiu projekto akiris certan popularecon ĝis la dua mondmilito, sed ĝia sukceso ŝrumpis tre rapide; tamen ĝi havas subtenantojn ankaŭ hodiaŭ, kaj ĝi produktis matematikan vortaron [31].

Projekto rekte en konkurenco kun Esperanto kaj Occidental estis Interlingua, lanĉita en 1951 de International Aŭiliary Language Association (IALA) post plurjara studado, kompletigita sub la direktado de usona lingvisto Alexander Gode. Kaj Occidental kaj Intelringua estis kreitaj por la okcidenta mondo, kaj ĝiaj subtenantoj asertis, ke tiuj lingvoj estas kompreneblaj ĉe unua rigardo. Laŭ nia scio, ne ekzistas specifa matematika vortaro en Interlingua, sed ekzistas sufiĉe granda vortaro de la nederlanda al Interlingua, havanta adekvatan nombron da sciencaj terminoj [7].

En la lastaj jardekoj, ekde la Sepdekaj jaroj de la pasinta jarcento, grandan impulson al la scienca terminologio en Esperanto donis la kursoj ofertitaj de kelkaj embriaj universitatoj, unue en Lieĝo (B) ([21], [22], [28]), poste en Primoŝten (YU, nun HR) kja fine en la Respubliko de San Marino. Ĉi tiu malgranda lando subtenis la fondon de la Internacia Akademio de la Sciencoj San Marino (AIS), privata universitato kiu ofertas kursojn ĉefe en Esperanto kaj kie la finaj disertacioj por la akiro de la diversaj akademiaj gradoj devas esti redaktataj kaj publike defendataj en Esperanto. Ĝia aktivado, antaŭe limigita al la naskiĝlando, disvastiĝis ankaŭ aliloken, kaj sciencaj sesioj okazas en Rumanio, samkiel en Bulgario, Slovakio, Pollando, Italio kaj aliaj landoj. Pluraj matematikaj kursoj estas faritaj ĉe AIS, kaj tio kondukis al publikigo de kursotekstoj pri informadiko, distribucioj, algebro [1]. Aldone, popularaj sciencaj prelegoj estas ofertataj dum la Universalaj Kongresoj sub la nomo Internacia Kongresa Universitato, kaj plenaj tekstoj aŭ resumoj estas ofte publikigitaj [36]. Vivkipedio [33], la Esperanto-versio de Wikipedia, havas aliron al matematikaj temoj kaj kontribuas al la evoluo de la terminologio.

Nuntempe la plej freŝdata matematika vortaro papere eldonita estas la Matematika vortaro kaj oklingva leksikono, de Marc Bavant, franca inĝeniero, publikigita en Ĉeĥio. Ĝi ne estas aparte riĉa pri kapvortoj, fakte 1328, sed aliaj vortoj troveblas tra la ekzemploj kaj estas ankaŭ pluraj valoraj ilustraĵoj kun la nomoj de simboloj, kurboj kaj aliaj specifaj situacioj. La lingvoj, aldone al Esperanto, estas la jenaj: ĉeĥa, germana, angla, franca, hungara, pola kaj rusa. Ekzistas ankaŭ kelkaj tre interesaj historiaj komentoj pri antaŭaj vortaroj kaj pri la evoluo de la signifoj de unuopaj terminoj. Ĝi donas ankaŭ interesan enrigardon pri aliaj pli malgrandaj vortaroj kaj libretoj pri matematiko.

La plej nova matematika vortaro en Esperanto estas reta kaj estis prezentita en FIHUSO 2007 [26]. Ĝi estis evoluigita ĉe la Matematika Departemento de la Universitato de Padovo, kiu jam estis laborinta pri matematika vortaro en la itala ([9], [13], [25]), kaj ĝi proponas tute novan manieron klasi la vortojn, laŭ sistemo WordNet [40]. La terminoj estas aranĝitaj laŭ morfologiaj kategorioj, kaj poste laŭ klasoj de sinonimoj. Krome ili estas organizitaj laŭ nestoj, tial pli ĝenerala vorto havas siajn "filojn" kiel hiponimojn: funkcio estas ĝenerala koncepto, funkcio kontinua estas pli detala.

Laŭ tute ĝenerala konsidero, la ideo ne estas nova: Mariano [24] kaj Eichholz [12] estis jam enportintaj en la Esperantan terminologion la sistemon klasi vortojn ĉirkaŭ ĝeneralaj konceptoj. La novaĵo de matematika vortaro bazita sur WordNet estas, ke ĉiu vorto estas lokita en aron kie oni povas akiri informojn pri konceptoj pli ĝeneralaj (hipernimoj) kaj pli detalaj (hiponimoj), pri konceptoj kontraŭaj (antonimoj) kaj rilataj, kaj pri partoj de aliaj konceptoj (meronimoj kaj holonimoj).

La reta serĉado estas farata jene. Oni alklaku la paĝon WORDNETESP [41]:

kaj sur la ekrano aperas instrukcioj pri la vortoserĉado kaj kadrita spaco por enskribi la vorton. Post la enskribo oni rulas (lanĉas) la programon, kaj la rezulto estas nova fenestro kun la difino mem de la vorto, ĝia specifa kampo (geometrio, aritmetiko, aplikata matematiko k. t. p.), ĝiaj hiponimoj, hipernimoj, antonimoj, meronimoj, holonimoj kaj rilataj vortoj. Nur por montri mallongan ekzemplon, se oni alskribas en la kadro vorton adicio, aperas aro da linioj, kie oni legas, ke operacio estas pli ĝenerala koncepto, ke adiciato kaj sumo estas partoj (meronimoj) de adicio, dum subtraho estas ĝia antonimo, kaj divido estas rilata vorto, ĉar ankaŭ ĝi estas operacio.

Se la vorto serĉata estas nomo de matematikisto, la programo resendas al ligo al brita paĝaro, kie troviĝas tuta kolekto de biografio de matematikistoj (redaktita en la angla).

Nur por montri la evoluon ekde la unua libro en 1887 ĝis nun, ni komparu terminon por "angulo":

en la Unua libro de Zamenhof: angul уголъ;

en la matematika vortaro laŭ WordNet, atingebla en la ĵus menciita paĝaro:

Vorto: angulo

Rezulto:



TEMO: Geometrio ebena kaj solida, trigonometrio, vektoroj, matricoj

DIFINO

parto de ebeno au de spaco limigita de du duonrektoj havantaj komunan originon, nomatan vertico de la angulo

HIPONIMOJ DE angulo

    anguloj_alternaj

        angulo_alterna_interna

        angulo_alterna_ekstera

    angulo_konveksa

        angulo_nula

        angulo_orta

        angulo_akuta

        angulo_obtuza

        angulo_streĉita

        anguloj_komplementaj

    angulo_konkava

        angulo_plena

    angulo_cirkonferenca

    angulo_centra

    angulo_apuda

    anguloj_samlateraj

    anguloj_komplementaj

    anguloj_kontraulateraj

    anguloj_suplementaj

    angulo_interna

    angulo_ekstera

    angulo_duedra

HIPERNIMOJ DE angulo

 Neniu elemento 

MERONIMOJ DE angulo

    latero

    vertico

HOLONIMOJ DE angulo

    poligono

SINONIMOJ DE angulo

 Neniu elemento 

ANTONIMOJ DE angulo

 Neniu elemento 

EN RILATO KUN angulo

 punkto_angula

 dusekcanto

 bisekcanto

amplekso_de_angulo

BIBLIOGRAFIO KAJ PAĜAROJ

http://www.ais-sanmarino.org [Alirita: 10 Junio 2007].

[2] Bardellé, CH., 1901. L’Esperanto et les Mathématiciens.

[3] BAVANT, M., 2003. Matematika vortaro kaj oklingva leksikono.

L’Enseignement mathématiqueDobřichovice: Kava-Pech.

[4] Bean, C. M., 1954. Matematika terminaro
. En Jarlibro - Dua parto. Rotterdam: UEA, 39-77.

[5] Bricard, R., 1905. Matematika terminaro kaj krestomatio. Paris: Hachette.

[6] CERETTI, U., 1903. Matematica ed Esperanto. Rivista di Fisica, Matematica e Scienze Naturali,

[7] CLEIJ, P., 1996. Woordenboek Nederlands – Interlingua (3 vol.). Groningen: Servicio de libros UMI.

[8] Couturat, L., 1910. Internaciona matematikal lexiko en Ido, Germana, Angla, Franca e Italiana. Jena: Gustav Fischer.

[9] CROIN, S., 2004. Sviluppo di un dizionario matematico nella struttura di WordNet (Evoluigo de matematika vortaro laŭ la strukturo de WordNet). Disertacio (magistra). Univ. Padova, Inĝeniera Fakultato, akademia jaro 2002-2003.

[10] Dambrauskas, A. (ps.: A. Jakštas), 1906. Pri novaj trigonometriaj sistemoj. Berlin: Möller & Borel.

[11] Dambrauskas, A. (ps.: A. Jakštas), 1910. Pri unu speco de kurbaj linioj, koncernantaj la V-an Eŭklidan postulaton. Berlin: Möller & Borel.

[12] Eichholz, R., 1988. Esperanta Bildvortaro. Mannheim: Bibliographisches Institut.

[13] GIUNTA, A., MINNAJA, C. and PACCAGNELLA L. G., 2005. Extending the Italian WordNet with the Specialized Language of the Mathematical Domain. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft, 46, 3: 3-12.

[14] GROSJEAN-MAUPIN, É., 1930 (2^a eld.: 1934).

Plena Vortaro de Esperanto

[15] Hilgers, R. und Yashovardhan (Hrsg.), 1980. EG-Wörterbuch mathematischer Begriffe. Alsbach: Leuchtturm.

[16] Huntington, E. V., 1907. La kontinuo. Paris: Gauthier-Villars.

[17] ISAE, 1913. Vortaro de Matematiko, Eo-F-En-D-It. En Scienca Gazeto.

[18] KISELMAN, Ch., 1985. Matematika terminaro Esperanto-angla-franca-sveda. Uppsala University, Dept. Math., 14. Vidu ankaŭ ĉe: http://www.math.uu.se/~kiselman [Alirita: 10 Junio 2007].

[19] LAISANT, Ch., 1914. Inicado matematika. Paris: Hachette.

[20] LUCIANO, E. e ROERO, C. S., 2005. Giuseppe Peano - Louis Couturat: Carteggio (1896-1914). Firenze: Olschky.

[21] MAAS, H.-D., 1972. Matematika metodoj en lingvistiko. Liège: Someraj Universitataj Kursoj.

[22] MAAS, H.-D., 1973. Enkonduko en la komputeran lingvistikon. Liège: Someraj Universitataj Kursoj.

[23] Machado, J. N., 1950. Problemoj de matematika terminaro. Scienca Revuo, 3: 104-106.

[24] MARIANO, M., 1980. Esperanto-Vortaro per temo-tabeloj. Ascoli Piceno: Gabrielli.

[25] NIERO, F., 2007. WordNet e sue applicazioni. Revisione e implementazione di un database di termini matematici (WordNet kaj ĝiaj aplikoj. Revizio kaj implementado de datumbazo de matematikaj terminoj). Disertacio (magistra). Univ. Padova, Inĝeniera Fakultato, akademia jaro 2005-2006.

[26] PACCAGNELLA, L. G. and MINNAJA, C., 2007. A Mathematical Dictionary for Esperanto, according to WordNet. Respectus Philologicus, presata.

[27] PEANO, G., 1906. Formulario mathematico. Torino: Bocca.

[28] REIERSØL, O., 1994.

Probablokalkulo. Matematika kaj stokastika terminaro Esperanta. Univ. Oslo, Statistical Memoirs, 2.. Liège: Someraj Universitataj Kursoj.

[29] REIERSØL, O., 1994²

[30] ROLLET de l’ISLE, M., 1931. Scienca Fundamenta Esperanta Terminaro.

Paris: ISAE.

[31] Sjöstedt, C. E., 1970. Vocabularie mathematic in Interlingue, con traduction in angles, frances e german. Uppsala: Interlingue-Fundation.

[32] VERAX, CH., 1910. Enciklopedia Vortareto Esperanta. Paris: Hachette.

[33] VIKIPEDIO.

http://eo.wikipedia.org/wiki/Fakverko:Matematiko [Alirita: 10 Junio 2007]

[34] VÖRÖS, C., 1910-11. Analitika Geometrio Absoluta (La ebeno Bolyaia – La spaco Bolyaia, binditaj en unu volumo). Budapest: Vodianer F. és Fiainal.

[35] VÖRÖS, C., 1911. Elementoj de Geometrio Absoluta. Budapest: Vodianer F. és Fiainal.

[36] WANDEL, A. (red.), 2007. IKU 60. Internacia Kongresa Universitato. Jokohamo: Universala Esperanto-Asocio.

[37] WARINGHIEN, G., 1987. Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto kun Suplemento. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda.

[38] WARINGHIEN, G. (reviziita de M. Duc Goninaz), 2005². La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda.

[39] WERNER, J., 1990. Matematika Vortaro Esperanta-Ĉeĥa-Germanahttp://www.cogsci.princeton.edu/~wn/ [Alirita: 27 Majo 2007].

[41] WORDNETESP. http://www.math.unipd.it/~minnaja/WORDNETESP/vortaro.html [Alirita: 11 Junio 2007]

[42] WÜSTER, E., 1924. Enciklopedia vortaro Esperanta-Germana.

Leipzig: Hirt & Sohn.

[43] WÜSTER, E., 1969. Die vier Dimensionen der Terminologiearbeit. Germersheim: Mitteilungsblatt für Dolmetscher und Übersetzer.

[44] ZAMENHOF, L. (ps.: Д^р Эсперанто), 1887. Мeждународный Языкъ. Warszawa: Kelter.

. Poprad: Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS) San Marino.

[40] WORDNET.

. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda. IV, 45, Sett. 1903, 1-16.
, 444-445.

[1] AIS.

http://www.math.unipd.it/~minnaja/WORDNETESP/vortaro.html

DE ZAMENHOF AL WORDNET: 120 JAROJ DA MATEMATIKA TERMINOLOGIO EN ESPERANTO KAJ ALIAJ PLANLINGVOJ

Nova eldono de enciklopedio

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Sun, 14 Dec 2008 14:03:07 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

La nova eldono de "Enciklopedio de Esoterismo" estas nun disponebla; temas pri ampleksa enciklopedieto pri chi tiu interesa kulturhistoria temo, kiun mi unue verkis en 2002; ghi reaperas hodiau kiel bele bindita, luksa 300 pagha eldonajho, en la itala, franca kaj hispana lingvoj (Roberto Tresoldi, Enciclopedia dell'esoterismo, De Vecchi, Milano 2008; sama eldonjaro ankau por la aliaj eldonoj).

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lastminuta informo: la libro "L'italiano nel cassetto" estas nun achetebla che italaj librovendejoj (kaj mendebla ankau eleksterlande). Jen la necesaj informoj: "Roberto Tresoldi, L'italiano nel cassetto, De Vecchi, Milano 2008, ISBN 978 88 412 3509 6".

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Aldone: libro pri historio de kulturo eldonita ankaŭ en la hispana lingvo. Oni sendis al mi kelkajn ekzemplerojn de la hispana traduko de mia verko pri historio de kabalo (La Qabbalah, originale verkita en la itala lingvo kaj eldonita en Milano antaŭ kvar jaroj). Se estas parolantoj de la hispana lingvo, kiuj interesiĝas pri la temo, jen la bibliografiaj indikoj: Roberto Tresoldi, La Cabala. Lectura, interpretacion, historia, tematica, personajes, Editorial De Vecchi, Barcelona 2007. ISBN: 978-84-315-3791-3. Facile akirebla ĉu en Hispanujo, ĉu en Sudameriko.

Oni konfirmis al mi, ke la libro "La itala lingvo en la tirkesto" estos distribuata ekde la deka de novembro. En ĝi mi ne havis la okazon paroli pri Esperanto, sed, aparte de la prezentado de normiga gramatiko de la itala lingvo, mi ofte pritraktis la problemojn de la lingvaj minoritatoj en mia lando. Mi baldau aldonos informojn kaj ISBN-numeron de tiu libro.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Elkoran saluton al ĉiuj geamikoj! Mi pardonpetas pro mia longa malĉeesto, sed mia verkista laboro en la lastaj monatoj estis praktike senĉesa (bonŝance!).

Nova libro "Bioenergeutica": ĵus aperis mia nova libro pri naturmedicino; ĝia titolo estas "Bioenergeutica" (malbonŝance ĝi estas nur en la itala lingvo). Temas pri analizo de tiel dirita alternativa medicino (aparte pri energiaj terapioj), surbaze de okcidenta kaj orienta vidpunktoj. Enestas priskriboj pri ĥemiaj, biologiaj kaj fizikaj eksperimentoj pri biologia energio, intervjuoj al fizikistoj, kuracistoj, psikologoj, biologoj, kaj pluraj kontribuaĵoj de sciencistoj. Eble unu el la malmultaj verkoj en kiuj oni klopodas klarigi serioze kaj sciencnivele kiel Ĉina Tradicia Medicino kaj energiaj terapioj (ĉefe manterapio) funkcias...

Baldaŭa apero de "La itala lingvo en la tirkesto".

Verŝajne jam fine de oktobro estos disponebla mia plej lasta verko, la itala gramatiko "La itala lingvo en la tirkesto" (itallingve). La kvincentpaĝa libro ne nur priskribas la gramatikon de la itala lingvo, kun amaso da utilaj ekzemploj kaj tekstoj, sed ankaŭ donas praktikajn konsilojn pri la utiligado de mia gepatra lingvo (la itala) en dubaj kazoj. La forta premo sub kiu troviĝas nia nacia lingvo, kaŭze de la daŭra forto de la lokaj dialektoj kaj de la lokaj lingvoj, unuflanke, kaj de la abunda invado de fremdlingvaj vortoj, aliflanke, kreis konfuzon en multaj utiligantoj de la normigita oficiala lingvo, kiu, spite al ĉirkau 80 milionoj da parolantoj en la mondo, riskas perdi sian identecon.

Esperanto kaj Volapuko (II)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Thu, 08 May 2008 10:29:06 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Ĉu influo de Volapuko sur Esperanto?

Ni revenu al tio, kion mi diris antaŭe, parolante pri la historiaj okazintaĵoj de la vivo de nia Majstro. La verko de Schleyer aperis en 1879; ĝis 1881-2, pra-esperanto ne havas, laŭŝajne rimarkeblan influon de Volapuk. Ĉu tio signifas, ke ĝis tiu jaro, Zamenhof aŭ ne estis konatiĝinta kun Volapuko, aŭ eble ne en tia grado, ke ĝi povu signife influi pra-esperanton? Kia estis la gramatiko de pra-esperanto 1881-2?

Helpas nin denove unu el niaj plej ŝatataj eseistoj, Gaston Waringhien. Mi citos nur kelkajn vortojn rilate la verbajn formojn. Li tiel resumas la karakterizajn trajtojn de pra-esperanto 1881 rilate la verbojn:

“Verbo: prezenco montrata per - é, imperfekto per - á, preterito per -u, futuro per uj, kondicionalo per -as, imperativo per - ó , infinitivo per -i. Participo: aktiva prezenca -enta; preterita: -aga; pasiva prezenca: -ita; preterita: -assa”. (G.Waringhien, citita verko).

Ni vidu kiaj estas kelkaj el la samvaloraj formoj en Volapuko: prezenco montratas per vokalo -a (kutime ĝi falas); imperfekto per - ae, preterito per - e, pasinta preterito per - i; futuro per -o, preterita futuro per - u ktp. Nu, oni rimarkas, ke almenaŭ kelkaj tempoindikaj vokaloj de Volapuko (prezenco en –a, unu el la preteritoj en -i, la futuro en o) ne retroviĝas en pra-Esperanto 1881-1882, sed retroviĝas en Esperanto 1887 (imperfekta formo en -e – proksima al la litero -ae de la sama tempoindiko en Volapuko - eble ekzistis en kelkaj fazoj de E-o, sed estis tiam malaperinta, anstataŭigita per afikso -ad-).

Oni ne povas scii, ĉu la volapuka tempoindika vokalsistemo vere influis la elekton de tiuj samvaloraj vokaloj ankaŭ en Esperanto 1887: fakte oni povus atingi la samon surbaze de logika utiligo de la sinsekvo de la kvin vokaloj a, e, i, o, u (prezenco, imperfekto, preterito, futuro, imperativo), sed tio ne klarigas la kombinadon de precize tiuj vokaloj kun precize tia temposinsekvo (kial ne preterito, imperfekto, prezenco, imperativo, futuro, aŭ la malo?); oni povas ankaŭ imagi, ke vokalsinsekvoj de aliaj lingvosistemoj estus povintaj influi tiun elekton.

Persone, mi opinias, ke la solvo bazita sur la imitado de Volapuko estus pli simpla – kompreneble, ĝis kiam alia materialo (verŝajne ne plu alirebla) pri pra-Esperanto 1881-1886 ne aperos... Tre grava informo de Zamenhof mem helpus ankaŭ iel tempe situigi tiun eventualan pligravan influon de Volapuko sur Esperanto. Jen tio, kion li skribas:

” Kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk(...)” (artikolo en La Esperantisto, 1889). Se oni konsideras, ke pra-esperanto 1881 ne povas esti konsiderata ankoraŭ “plej granda parto de la laboro” (sekompare kun Esperanto 1887), oni devus verŝajne hipotezi, ke tia apero de Volapuko, pri kiu parolas Zamenhof, situas iom pliposte, eble ĝuste en 1884, okaze de la dua volapukista kongreso: tiam E-o verŝajne estis jam ege evoluiĝinta en la direkto de esperanto 1887; tio signifas, do, ke pliprofundaj kontaktoj kun Volapuko eble okazis tuj post 1884, eble je la komenco de 1885, kiam la juna studento (aŭ jam kuracisto) troviĝis en Pollando. Kaj tiu hipotezo koincidus kun la informoj de la volapukistoj, kiuj skribis, ke Volapuko atingis la nordajn landojn (inkluzive de Rusujo) “en 1885-1886”.

Tre verŝajne Esperanto estis tute preta jam en 1885: oni do komprenas, kial la volapuka influo - se ekzistanta - povus esti nur limigita, supraĵa...tial ke "la plej granda parto de la laboro estis jam finita...".

Tamen, ĉi tiuj rimarkoj ne kongruas kun la opinio de Waringhien rilate la influon de Volapuko sur Esperanto. Jen tio, kion li skribas en Lingvo kaj Vivo (p. 47):

“Nian detalan analizon (de pra-esperanto 1881) ni povas konkludi per du konstatoj: la unua estas, ke en tiu dialekto de 1881 la juna Zamenhof profunde ricevis la influon de la en 1879 aperinta Volapuk, kies ĉefa trajto estas ĝuste la sistema unusilabigo de la nacilingvaj radikoj. Sed li sciis tamen eviti la ekstremajn deformojn, kiuj ridindigis la lingvon de Schleyer: nim por L animal, plim por F compliment, nol por A knowledge, au eĉ sül por la F ciel; kaj precipe li rezervis tiun pritraktadon al la komunuzaj vortoj, sed lasis senŝanĝe la vere internaciajn”.

Estas evidente, ke Zamenhof, kiel li mem klarigis en unu el la leteroj (Leteroj de Zamenhof, I pĝ. 353-354), utiligis en tiu dialekto la principon de oportuneco, tio estas, la elekto por ĉiutagaj vortoj de formoj, kiuj malproksimiĝas de la nacilingva aspekto, kaj kiuj aspektas, male, preskaŭ tute arbitraj:

"Kvankam la vortoj eble ŝajnos al la leganto tute elpensitaj, ili tamen ne estis tiaj, sed ili estas vortoj naturaj, kiuj estas nur alkonformigitaj al mia tiama principo, ke en la vortoj fundamentaj la oportuneco estas pli grava ol internacieco". Tio kondukis Zamenhof, kiel skribas Waringhien, "al vera kripligo de la radikoj" - fenomeno, kiu troviĝas ankaŭ en Volapuko. Do, jen la dilemo: ĉu Volapuko tiam influis tiun dialekton de Esperanto, kaj ne la plipostan evoluon de la lingvo? Aŭ eble okazis la malo: tio estas, tiu simileco de vortokripligo estas tute hazarda, kaj nur pliposte Volapuko influis la verbovokalojn de Esperanto?

Kiel ripetadis la Romianoj, "in medio stat virtus": oni ne povas nei la eblecon de tiu unua influo, sed ankaŭ oni ne povas nei la eblecon de la dua influo; eble Zamenhof jam en 1881 aŭ plifrue eksciis pri Volapuko, kaj tio iasence influis kelkajn bazajn trajtojn de lia labormetodo, tamen sen direkta influo sur la plej gravaj elementoj de la lingvo mem; sed pliposte li eble havis la eblecon pliprofunde analizi Volapukon (eble en la periodo pri kiu ni skribis plisupre) kaj prunteprenis kelkajn pligravajn elementojn, kiuj postrestis en nia lingvo.

Vere, ni havas gravan indicon pri tio: kiam oni parolas pri la famkonata frazo de Zamenhof, rilate la fakton, ke Volapuko aperis, kiam la plej granda parto de la laboro estas jam farita, eble oni ne devas pensi pri tiuj pli postaj jaroj, sed pri pli fruaj...kaj pri aliaj niveloj de pra-Esperanto!

Jen tio, kion skribis Zamenhof en la famkonata letero al Borovko:

“En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli preta, kvankam inter la tiama "lingwe uniwersala" kaj la nuna Esperanto estis ankoraŭ granda diferenco. Mi komunikis pri ĝi al miaj kolegoj (mi estis tiam en 8-a klaso de la gimnazio)...”.

Tiu ĉi informo tute kongruas, kun la fakto, ke “kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk” (en la jaro 1879). Je la alveno de Volapuk, Zamenhof interrompis dummomente sian laboron, tre verŝajne por ekzameni Volapukon, kaj, trovinte ĝin netaŭga, decidis remeti sin al la laboro.

Surbaze de ĉi lasta informo, oni povas do imagi, ke influo de Volapuko estis ege pli longdaŭra, ol oni antaŭe supozis.

(1) G. Waringhien, Lingvo kaj vivo, Stafeto, La Laguna 1959, paĝoj 19-48. (2) Marjorie Boulton, Zamenhof, Stafeto, La Laguna de Tenerife, 1962.

Esperanto kaj Volapuko (I)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Thu, 08 May 2008 10:18:58 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

ESPERANTO KAJ VOLAPUKO

Kiaj estis la rilatoj inter Esperanto kaj Volapuko? Kial Zamenhof tiel rapide ŝanĝis sian opinion pri ĉi tiu lingvo kaj pri ĝia aŭtoro, pastro Schleyer? Kaj kial rapide kaj neatendite Volapuko malaperis el la scenejoj?

En la antaŭlasta jardeko de la XIX jarcento Zamenhof skribis kelkajn artikolojn pri Volapuko kaj ĝia aŭtoro, pastro Schleyer en la revuo "La esperantisto". Legante lian tiaman analizon pri Volapuko, oni rimarkas apartan sintenon al tiu lingvo kaj al ĝia aŭtoro, kiu iomete pensigas nin: kial li esprimis tiel akran kaj tranĉantan opinion pri Volapuko? Ĉu temis pri simpla ĵaluzo, aŭ, eble, pri la konscio ke, kaŭze de Volapuko kaj ĝiaj esencaj trajtoj, oni estus perdintaj valoran eblecon enkonduki taŭgan argumentadon favore al la internacia lingvo? Tio estas des pli miriga, se oni konsideras ke dudekon da jaroj pli malfrue, dum enkonduka parolado en Esperanta Kongreso, li nekredeble favore parolis pri Schleyer kaj lia penado krei, enkonduki kaj firmigi internacian lingvon...tute same okazis en pluraj aliaj skribaĵoj kaj en lia grava verko "Esenco kaj estonteco de la internacia lingvo".

Historio de Volapuko

La historio de Volapuko estas iasence miriga: ĝia aŭtoro, Johan Martin Schleyer, katolika pastro en Baden (Germanio), kapablis krei kaj enkonduki ĝin en la daŭro de malmulte da tempo (ekde 1879): ekde tiam, la lingvo, la famo de la aŭtoro kaj la ideo de internacia lingvo disvastiĝis fulmrapide. Mi tute ne kredas, ke, kiel bombaste diris tiama propagando, en la daŭro de nur kelkaj jaroj 100.000 homoj - ĝis unu miliono - estis ellernintaj la lingvon ( jes ja, oni povus tuj sin demandi: ĝis kia nivelo? Eble pli honeste estus diri, ke tiom da homoj konatiĝis kun la lingvo...).

Ni donu kelkajn bazajn informojn: komence de 1879 M. Schleyer eldonis sian unuan gramatikon; en 1884 okazis la unua volapuka kongreso en Friedrichshafen; en 1887 (en aŭgusto, do preskaŭ samtempe kun la eldono de la Unua Libro por Rusoj de Zamenhof), okazis la dua volapukista kongreso en Munkeno (Germanio); fine, en 1889 okazis la tria (kaj lasta) volapukista kongreso, en Parizo.

Ĉiuokaze, ĉie ajn malfermiĝis volapukaj kluboj, kaj miloj kaj miloj eklernis la novenkondukitan internacian lingvon, kaj kun entuziasmo kaj religia sinteno favoris ĝin ĉie ajn...Siaflanke, Schleyer, kun granda inteligento, kapablis - iel diktatorece - bone organizi kaj entuziasmigi homojn. Kreiĝis organizaĵoj, komitatoj kaj oni komencis sporton, tre ŝatatan ankaŭ inter la esperantistoj: la organizon de internaciaj kongresoj.

Sed ĝuste tiam montriĝis la gravaj mankoj de la lingvo: unue, ĝia totala dependeco de Schleyer, kiu konsideris ĝin sia propraĵo. Sed tio estas nur unu el la kialoj de la ne tro pozitiva vivo de volapukismo: esence, Volapuko estis (kaj estas) tre interesa projekto, bone strukturita, tamen kun vortaro nur finte aposterioreca, sed vere, grandparte, aprioreca...fakte, ĝiaj naturecaj trajtoj estas tiel dramatike kriplitaj, ke ili preskaŭ neniam facile rekoneblas eĉ de la parolantoj de la lingvoj (esence angla kaj germana) el inter kiuj estis prenitaj la radikoj de la vortaro. Tamen, la lingvo estis (kaj estas) skribe, sufiĉe belaspekta - aparte de la stranga akcento sur la lasta silabo, kiu efikas tute nenature, konsiderante la lingvoformojn, kaj kiu vere malbeligas ĝin aŭde... Sed pri belsoneco oni ne parolu, ĉar ni ja ĉiuj scias, ke tiu ĉi eco dependas de personaj gustoj, kaj de alkutimiĝo al la patrina lingvo.

La problemo de Volapuko estas, ke kiam oni kunmetas la elementojn de la lingvo, oni formas vortojn longajn, komplikajn, malfacile kompreneblajn - kio maltaŭgigas ilin por interparolo pri ĉiutagaĵoj aŭ pri komplikaj temoj. Kaj fakte, esence, Volapuko ne estis unue inventita por servi kiel (ĉefe) parola interkomprenilo: estis disvastigata opinio, ke oni devas utiligi ĝin ĉefe en korespondado, kaj ne kiel parolan lingvon - kvankam oni ne forigis tute ĉi tiun eblecon. La diplomo de Instruisto de Volapuko estis disdonata fare de Schleyer al homoj, kiuj kapablis verki longan artikolon (7-8 paĝan) sen eraroj - oni do ne antaŭvidis, laŭ kelkaj aŭtoroj, parolan ekzamenon...

Sekve de tio ni revenas al la ĉefa problemo de Volapuko: ĝia parolebleco. En epoko, en kiu homoj komencis vojaĝi pli ofte ol antaŭe, pere de vaporŝipoj, trajnoj, kaj, post kelkaj jaroj, pere de aŭtomobiloj, lingvo internacia utila nur skribe ne povis kontentigi ĉiujn interesiĝantojn pri lingva interkomunikilo. Estas interese konsideri, ke la du unuaj internaciaj kongresoj de la Volapukistoj (en 1884 kaj en 1887) estis tre inspiraj kaj havis sufiĉe multenombran partoprenon (sed malpli ol oni kutime bombaste diris) sed ... la laborlingvo estis la germana! Tio estas, la partoprenantoj de la kongreso internacia de la Volapukistoj ne utiligis Volapukon, sed nacian lingvon...Ĝuste tial, dum la dua kongreso, oni firme decidis, ke la tria kongreso (kiu okazis en 1889), estos devige en la internacia lingvo Volapuko. Samtempe, jam ekaperis problemoj rilate la proponitajn reformojn de la lingvo: Volapuko, fakte, kvankam klopodas raciigi la lingvosistemon de naturaj lingvoj, pligravigas deklinacian sistemon, kaj verban strukturon, kiuj vere malfaciligas ĝian praktikan utiligon. Kelkaj el la aŭtoritatuloj de la movado, kiel, ekzemple, la franca volapukista akademiano Auguste Kerkhoffs, tute subtenis reformojn en la lingvo - kion Schleyer tute kontraŭis.

Ni venas fine al la tria (kaj lasta) volapukista kongreso: finfine la volapukistoj havis la eblecon sin komprenigi ankaŭ parole! Nu, tio eble estis ilia revo sed, praktike, ne estis tiel...

Post enketado, mi fine malkovris, ke ne veras, ke tiam la volapukistoj, dum la kongreso, tute ne kapablis kompreni unu la alian, kiel mi mem supozis en la pasinteco. Certe, oni ne povas paroli pri bona kono de la parolata lingvo far de ĉiuj (kaj tion scias ĉiu lingvisto, kiu klopodis lerni Volapukon, kaj uzi ĝin senpere kaj libere, kiel oni faras per Esperanto) sed tio - verdire - okazas ankaŭ en la nuntempaj esperantistaj kongresoj... Estas rakontoj pri la fakto, ke en tiu kongreso ĉiuj parolis Volapukon - "eĉ la pordistoj kaj la kelneroj"- kaj oni povas do aserti, ke tiu lingvo, iasence, povis esti parolata - kvankam kun pluraj malfacilaĵoj. Oni ne devas fakte troigi la efikecon de la komunikado, kiel fanfaronadis tiam la volapukistoj – tipa sinteno, kiu prezentiĝas sur la ondo de la entuziasmo de la unuaj pioniraj momentoj.

Ni havas tipan ekzemplon pri la vere malfacila parolebleco de Volapuko en la priskribo de la renkonto inter Grabowski kaj Schleyer, unuflanke, kaj Grabowski kaj Zamenhof, aliflanke: en la unua okazo, pro la nesufiĉa parolkapablo de la inventinto de Volapuko, Schleyer, la du homoj devis utiligi la germanan lingvon, por kompreni sin reciproke; en la dua renkonto, Grabowski kaj Zamenhof tute bone, senpere kaj facile kapablis interparoli...

La ĉefa kialo de la disfalo de la movado estis vere la malfacileco de kelkaj aspektoj de la lingvo (ekzemple de la verbo-formado, de la radikaro, de la parolebleco); aldone, por simpligi ĝin, kaj igi ĝin pli facile utiligebla kaj elparolebla, ekestis terura batalo inter homoj, kiuj havis tute malsamajn opiniojn pri kiel reformi la lingvon...

Ĉiuokaze, konante iom la sintenon de Schleyer al Volapuko (temis pri lia absoluta propraĵo), la nekapablon de la lingvosistemo mem produktive krei novajn vortojn (rajto kiu estis nur de Schleyer), kaj la praktikan neuzeblecon de la lingvo, kiu estis samtempe netaŭga por parolo kaj nematura por ĉiuspecaj tradukoj (ĝi ne estis trairinta la longan vojon de Esperanto, dum jaroj elprovita kaj plibonigita de Zamenhof, antaŭ ĝia oficiala publikigo), oni ne estas malproksimaj de la vero, se oni skribas ke, tre verŝajne, ĉiuj tiuj aspektoj kunludis gravan rolon. Aldone, la rolo de Kerkhoffs estis tre signifoplena: li estis direktoro de la Akademio, kaj li estis elektita dum la tria kongreso Prezidanto de la Akademio mem - io, kion Schleyer tute ne ŝatis...Schleyer ne rekonis la decidojn de la Akademio kaj tuj poste la tuta movado disfalis...

Se oni pridemandus min pri mia persona opinio pri la tuta afero, mi dirus la jenon: unue, ne estas vere, ke centmiloj (eble miliono!) da homoj estis lernintaj Volapukon en la daŭro de nur kelkaj jaroj: mi trairis la gramatikon de ĉi tiu lingvo kaj mi devas konfesi ke, kvankam mi trovis ĝin fascinoplena, ĝi estas tute neutiligebla kiel internacia helplingvo (kiel klare komprenis Zamenhof). Mi antaŭvidas protestojn de la subtenantoj de ĉi projekto (intercitile, preskaŭ ĉiuj estas esperantistoj, kiuj eklernis la lingvon pro plezuro kaj lingva intereso, kaj kiuj neniam utiligus ĝin anstataŭ Esperanton!) - nu, fakte, mi konsentas ke, prave, tio ne estas kialo, ĉar, se oni volas, oni povas internacihelplingvigi ankaŭ la belegan klasikan sanskritan lingvon...sed je kia kosto por la lernantoj!

Aldone: por atingi tiom da homoj, oni estus devintaj presi monstran amason da libroj (kiom da milionoj, por havi milionon da utiligantoj de la lingvo? Kaj tio en la okdekaj jaroj de la XIX jarcento?). Eta konsidero: ne ĉiuj aĉetantoj de gramatiko estas aŭtomate lernantoj kaj, poste, posedantoj de iu lingvo, kiel bone scias ni esperantistoj. Spite al tio, estas tamen vere, ke okazis amaskursoj pri Volapuko, kaj ke malfermiĝis kelkcento da kluboj en pluraj landoj de la mondo.

Dua respondo: la parolebleco de la lingvo ne estas tia, ke homoj povas sin facile, flue kaj senprobleme kompreni. Kaj tio estas, laŭ mia vidpunkto, la ĉefa kaŭzo de la disfalo de la lingvo...Imagu kio okazis, kiam la seniluziigitaj volapukistoj havis la okazon partopreni en esperantaj kongresoj kaj renkontiĝoj! Mi bildigas en mia fantazio ilian eblan reagon: "Kiel povas okazi tio? Ĉi tiu sensuka lingvo, tiel simpla kaj preskaŭ el nenio konsistanta, estas facile lernata, uzata, parolata fare de homoj el la tuta mondo! Kaj ili ĉiuj, laŭŝajne, bone komprenas unu la alian!". Ni ja scias, kio fakte okazis...multe da volapukistoj fariĝis esperantistoj - kaj kelkaj el niaj tiamaj plej bonaj subtenantoj eliris, fakte, el la volapukistaj taĉmentoj!

Sed ni revenu nun al Zamenhof, kaj al tio, kion li skribis en La esperantisto.

Inter 1889 kaj 1890 aperis en la revuo artikolo - en la germana lingvo kaj en Esperanto - pri Volapuko. La artikolo aperis en la jaroj 1889 (paĝoj 2-6), 1890 (paĝoj 24-27 kaj 37-38). Jen kelkaj eltiraĵoj el tiu (ne finita) artikolo.

1889, paĝ. 2-6. "(...) Ĉe tia staro de la demando [tio estas, la granda intereso pri lingvo tutmonda en tiuj jaroj, sekve de la proponoj kaj diskutoj de pluraj homoj] al la publiko antaŭ 10 jaroj estis proponita arta lingvo sub la nomo . La mondo estis ja sufiĉe preparita por lingvo tutmonda kaj atendis senpacience, ke post ĉiuj teoriaj projektoj kaj provoj oni prezentu al ĝi fine ion pretan; kaj kiam sinjoro Schleyer diris: - tiam amaso da idealistoj sin ĵetis al ĉi tiu voko blinde kaj tute ne demandante sin, kion oni donis al ili sub la nomo de lingvo tutmonda, ĉu ĝi estas efektive lingvo faciliganta la interkomunikiĝon internacian kaj ĉu ĝi povas efektive iam fariĝi lingvo tutmonda, aŭ ĝi estas nur uzurpatoro, kiu tute sen rajto kaj fondo alprenis nomon ne apartenantan al ĝi".

[Estas tre interesa la esprimo: "uzurpatoro". Ni ne forgesu, ke unu el la unuaj konsekvencoj de tiama disvolviĝo de la volapukista movado estis la malfacilaĵoj, kiujn travivis Zamenhof por eldoni sian Unuan libron: ĉiufoje, kiam li klopodis eldonigi sian libron, la respondo estis: "Jam ekzistas ja Volapuko!". Do, la homoj, ankaŭ danke al bona organizado kaj energio de Schleyer kaj kunlaborantoj, amase interesiĝis pri Volapuko].

"Danke la tre favoran staton de la animoj, danke la tre laŭdindan kaj mirindan energion de la aŭtoro de Volapuk kaj de kelkaj ĝiaj amikoj, kaj ankoraŭ danke la tre lerte uzatan reklamon, Volapuk trovis multajn amikojn, kiuj trovinte unu fojon ian vojon, kiu promesis konduki ilin al nia celo, ekiris sur tiu vojo, tute ne demandante sin en la minutoj de flameco, ĉu ili efektive elektis la bonan vojon aŭ dekliniĝis flanken".

[Kiel indikite antaŭe, la forta pozicio de Volapuko fakte bremsis unuamomente la disvastigon de Esperanto, sed post malmulte da tempo la bonaj kvalitoj de Esperanto kapablis interesi ĉiam pli grandajn homgrupojn:]

"Malgraŭ ke la tuta kampo ŝajne estis jam okupita kaj ne restis jam kie ricevi partizanojn, la lingvo Esperanto baldaŭ ricevis multegon da amikoj, de kiuj la nombro konstante kaj senhalte kreskas. Tiuj ĉi amikoj venas de la ambaŭ flankoj, de kiuj oni ŝajne neniun povis atendi: multaj el la indiferentuloj (...) fariĝis varmegaj amikoj de la lingvo Esperanto, ĉar ili vidis, ke ĝi estas lingvo efektive praktika, alportanta senkondiĉan utilon kaj havanta estontecon; multaj volapukistoj, vidante la grandegan diferencon inter la lingvo Esperanto kaj la reklamata Volapuk, jam multe laboris por ĝi kaj tial en la komenco estis pretaj, per ĉiuj fortoj dispremi la novan lingvon (...); multaj aliaj influaj volapukistoj, kiuj estas ankoraŭ tro kunligitaj kun la Volapuk kaj ne havas ankoraŭ la kuraĝon transiri sur nian flankon publike, konfesis al mi, ke ili vidas en Esperanto la solan kaj la plej bonan vojon por atingi nian celon, kaj ili korespondas tre bone en tiu ĉi lingvo".

[Kutime, legante la tekston de Zamenhof, oni komprenas, ke la kialo, pro kiu li ne aprobis Volapukon ne estis stulta ĵaluzo aŭ deziro famiĝi kiel reformatoro, sed tutsimple la konvinko, ke Volapuk ne estas la rimedo per kiu atingi la komunan celon de la monda lingvo:]

"Se mi povus kredi, ke Volapuk havas eĉ la plej malgrandan eblon fariĝi iam lingvo de la mondo, mi neniam elpaŝus kun nova sistemo nur tial, ke ĝi estas en miaj okuloj pli bona; per mia tuta animo mi aliĝus al la Volapuk, malgraŭ ĝia arbitra kaj malfacila vortaro, malgraŭ la sovaĝeco de ĝiaj sonoj".[Kaj en alia punkto:] "eĉ nun ankoraŭ, por la sankta unuanimeco, mi kun granda plezuro forĵetus mian laboron kaj aliĝus al la Volapuk, se mi povus kredi, ke Volapuk, en ĝia nuna aŭ en formo plibonigita, havas eĉ la plej malgrandan eblon atingi la celon".

[Oni ne forgesu ke se estas vere, ke gramatiko de Volapuko estis eldonita antaŭ la Unua libro de Zamenhof (en 1879), tamen Zamenhof estis jam grandparte preta kun sia lingvo internacia. Jen kion li skribas pri sia unua ekscio pri Volapuko:]

"Kiam la plej granda parto de mia laboro estis jam finita, tiam sur la scenon venis Volapuk. Kaj en la unua minuto mi estis ĝoja, kiam mi ĝin aŭdis. , mi diris al mi mem: Sed kiam mi pli proksime ekkonis Volapuk'on, mi baldaŭ vidis, ke ekster la nomo sen ia fondo kaj ekster laŭdaj reklamoj ĝi nenion en si enhavas - kaj mi denove reiris al la laboro".

[En la daŭrigo de la artikolo (1889, paĝ. 9-12) lia analizo fariĝas pli profunda kaj tranĉanta:]

"Kio estas Volapuk? Ĝi estas arta kaj arbitre elpensita lingvo, kiun neniu en la mondo komprenas, kaj per kiu vi kun neniu povas komunikiĝi".

[Pli poste en la traktado, Zamenhof analizas la karakterizajn trajtojn de Volapuko, surbaze de: 1) bonsoneco (kaj Zamenhof trovas ĝin tute ne bonsona); 2) elparolebleco (kaj li trovas, ke ĝi, ankaŭ kaŭze de malfacile distingeblaj ä ö ü sonoj) estas malbone elparolebla; 3) natureco kaj vivokapableco. Pri tio li tre kritikeme skribas:]

"La genio de sinjoro Schleyer ne trovis necesa fari kun sia elpensaĵo iajn provojn praktikajn, kaj Volapuk restis tute morta; en ĝi oni povas skribi, sed preskaŭ neniu povas en ĝi paroli; ĉar en la elparolado diversaj vortoj (...) estas tiel similaj unu je la alia, kaj oni renkontas tian sovaĝan kunmetadon de diversaj vortoj kaj vortaj partetoj (...), ke la plej bona volapukisto ne povos sin orienti en tiu ĉi sovaĝa labirinto. Tiel en Volapuk ĝis hodiaŭ ankoraŭ tre malmultaj personoj povas paroli, malgraŭ ke ĝi ekzistas jam 10 jarojn, dum en la lingvo Esperanto, kiu ekzistas publike ne pli ol 2 jarojn, ĝiaj amikoj jam nun ofte kaj kun plezuro parolas inter si. Ĝi venas de tio, ke la lingvo Esperanto ne nomis sin preta, antaŭ ol kiam kun ĝi estis faritaj praktike multaj provoj de skribado kaj parolado".

[En la daŭrigo de la artikolo (1890, paĝ. 25-27 kaj 1890, paĝ. 37-38) Zamenhof analizas du gravajn aspektojn de la debato pri Volapuko kaj Esperanto: la facilecon de la gramatiko kaj la mallongecon de Volapuk. Laŭ multaj volapukistoj, Esperanto estis - se tiel diri - forŝtelinta de Volapuko la ideon de facileco de gramatiko. Zamenhof, kiu plurloke substrekis, ke lia lingvo estis de li evoluigita tute sendepende de Volapuk, simple skribas, ke estus nesaĝe konstrui artan lingvon enŝovante en ĝin komplikan gramatikon... aldone, la gramatiko de Esperanto estas sundube ege pli facila ol tiu de Volapuko:]

"Komparinte la gramatikon de Volapuk kun la gramatiko de Esperanto, la legantoj facile venos al la konvinko, ke la dua estas multe pli simpla kaj facila..."

Rilate mallongecon, Zamenhof rekonas, ke Volapuko havas pli mallongajn formojn, ol Esperanto. Fakte, li ankaŭ tute favoras mallongajn formojn, sed ne je la kosto de aliaj pli gravaj aspektoj :

"Ankaŭ la aŭtoro de la Esperanto deziris, ke la vortoj en tiu ĉi lingvo estu la plej mallongaj, kaj ke la esprimado de pensoj estu en ĝi almenaŭ tiel mallonga, kiel en la lingvo hebrea. Sed kelkaj tre gravaj aferoj malhelpis lin en la plenumo de sia deziro: la vortoj devis esti kompreneblaj, klare diferencaj en la parolado unu de la alia kaj bonsonaj, kaj la nombro de la vortoj ellernotaj devis esti la plej malgranda".

Aldone al tiu famkonata artikolo pri Esperanto kaj Volapuko, oni povas mencii ĉi tie ankaŭ la artikolon: "Novaj lingvoj tutmondaj", kiu aperis en la n-ro 69 de "La Esperantisto" (paĝoj 17-20). Kvankam la artikolo ne havas la subskribon de Zamenhof, ĝi estas laŭ enhavo, stilo kaj aliaj pruvoj (Zamenhof klarigos poste, ke li mem verkis ĉi artikolon) tute zamenhofa.

Kiam Zamenhof skribas pri la lingvoprojektoj de lingvo tutmonda, li resumas sian kritikon pri ili en du punktoj:

"a) Lingvo ne estas kreata en unu horo, nek en unu tago, nek en unu jaro, kiel pensas teorie la projektantoj; en tio ĉi la aŭtoroj baldaŭ konvinkiĝas mem, kiam ili nur komencas la efektivigadon de sia projekto. Tio ĉi estas la kaŭzo, kial ĉiuj ĝis nun anoncitaj (ofte kun granda bruo kaj reklamo) novaj lingvoj restis kaj restas nur projektoj, ne faris kaj ne faros eĉ unu paŝon plu. b) Efektive pretajn, pacience kaj multjare prilaboritajn lingvajn sistemojn prezentas ĝis nun nur Volapuk kaj Esperanto. La aŭtoroj de ambaŭ ĉi tiuj lingvoj pacience kaj ofereme laboris tre longan tempon, ne sciante unu pri la alia (la aŭtoro de Esperanto sciiĝis pri la ekzistado de Volapuk nur tiam, kiam Esperanto estis jam tute preta kaj Volapuk estis ankoraŭ tro malmulte disvastigita), kaj nur la penso ke nenio simila ankoraŭ ekzistas, povis subteni ilian energion (...)".

[Ĉi tiuj rimarkoj estas tre interesaj, ĉar ili iasence kontraŭas tion, kion ni legis antaŭe pri Volapuko: kial do Zamenhof en la antaŭa artikolo substrekis, ke unu el la diferencoj inter la du lingvoj kuŝas en tio, ke Volapuk ne estis utiligata sufiĉe longe en provoj kaj praktiko, antaŭ ol iri eksteren, tra la mondo?

Analizante la dokumentojn, evidentiĝas, ke la antaŭa artikolo estis eldonita en la jaroj 1889-1890, dum ĉi tiu artikolo en la jaro 1893a: tio signifas, ke Zamenhof eble havis intertempe la eblecon plibone konatiĝi kun la plej frua historio de Volapuko. Tio vere ne estas miriga afero, sekonsidere ke, jam en tiuj jaroj, multaj volapukistoj estis transirantaj al Esperanto, kunportante kun si pliprecizajn informojn pri la lingvo kaj ĝia aŭtoro.

Rilate la informon, ke Zamenhof ne konis Volapukon, ĝis kiam Esperanto estis praktite preskaŭ tute preta, ni havas eksteran ateston pri la ebleco de tio: en la enkonduko al la volapuka gramatiko en la angla lingvo, eldonita en la jaro 1888a (Charles E. Sprague, Hand-book of Volapuk, New York 1888), la aŭtoro informas la legantojn, ke: "Dum iom da tempo post la [eldono] de la gramatiko de Schleyer [1879], liaj adeptoj estis ege malmultaj, kaj lia projekto estis ignorata fare de la scienca kaj kulturita mondo. Unue ĝi atingis Aŭstrion, kie ĝi vekis rimarkindan intereson, kaj kie la unua societo por ĝia disvastigo estis starigita en Vieno en 1882. Ĝis 1882 ĝiaj adeptoj, ekster la germana mondo, estis tre malmultaj kaj dissemitaj. En tiu sama jaro ĝi invadis Nederlandon kaj Belgion, kaj en tiuj landoj formiĝis multegaj societoj".

Poste, Volapuko eniras Francion, danke al la nelacigebla laboro de profesoro Auguste Kerchoffs, kiu verkis multajn artikolojn, eseojn kaj traktaĵojn. Estis li, kiu ekstarigis potencan nacian asocion por la "disvastigo de Volapuko". Tuj poste la "konkeritaj" landoj estis Hispanio, Italio kaj Portugalujo.

"En la jaroj 1885 kaj 1886 ankaŭ la nordaj landoj, Svedio, Danlando kaj Rusujo ricevis la novan lingvon". Do, el tio evidentiĝas, ke Volapuko verŝajne atingis la Rusan Imperion nur ĉirkaŭ 1885-1886 - tio estas 2-3 jaroj antaŭ la eldono de la Unua libro. Tial, ke la eldonado de la libro estis malhelpata ĝuste de la disvastiĝanta kono pri la ekzistado de Volapuko, oni povas supozi, ke tiam (1886-1887) la kulturita mondo en Rusujo jam estis informita pri la lingvo de Schleyer.

Se oni konsideras tiun tempoindikon korekta, el la fakto ke Zamenhof mem skribis, ke kiam li estis eksciinta pri la ekzistado de Volapuk, li opiniis, ke la revo de mondolingvo eble estas realiĝinta, kaj ke, tuj poste, postesplorinte Volapukon, kaj trovinte ĝin netaŭga, li decidis reveni al sia laboro, oni povas konkludi, ke li tutsimple revenis al sia "organiza" kaj poreldona laboro (Esperanto estis ja preskaŭ tute preta, kiel Zamenhof mem skribis).

Sed nenio malhelpas supozi, ke, eble, tiam Esperanto ankoraŭ ne estis kompleta kaj ke li iom plifrue ol supozite estis ekkoninta la projekton de Schleyer (ni ne forgesu, ke li tre bone regis la germanan lingvon, kaj ke, pro tio, li estus povinta konatiĝi kun la gramatiko de Schleyer en plifrua periodo). En tiu okazo, la "reveno al la laboro" signifus revenon al la pliperfektiko de la lingvo...Laŭ kelkaj indicoj oni povus supozi, ke li konatiĝis kun Volapuko jam nur kelkajn jarojn post ĝia oficiala apero]

Ni revenu nun al pliposta periodo: kio okazis intertempe? Nu, la volapukista movado degelis kiel neĝo sub la suno: la lingvoeblecoj, kiujn disponigis Esperanto, estis ege pli allogaj, ol tiuj de Volapuk, kiu estis malfacile parolebla, gramatike komplika kaj vortare nur malfacile evoluigebla...

Volapuko ne plu estis problemo por la tiama esperantistaro, spite al la fakto, ke pluraj homoj estis klopodintaj ellerni ĝin en la pasinto...Vere, la sendubaj avantaĝoj de Esperanto ne estis venkeblaj pere de la fascinoplena sed ne utiligebla linvostrukturo de Volapuko...Kaj, fakte, la plejparto de la volapukistoj, kiuj deziris resti fidelaj al la ideo de lingvo tutmonda, fariĝis tiam anoj de la esperantista movado. Oni do komprenas, kial la sinteno de Zamenhof al Schleyer, al Volapuko kaj al la volapukistoj estis tute alia, kompare kun tiu antaŭa periodo.

En la paroladoj dum la internaciaj Esperanto-Kongresoj tuj evidentiĝas, ke Zamenhof alte taksas la iaman rolon de Schleyer: unue, pro la malapero mem de la problemo "Volapuk", due, eble, por dorloti la eksvolapukistojn, kiuj estis transirintaj al Esperanto, kaj trie, pro rekono de la efektivaj meritoj de Schleyer, kiu, kiel unua, estis malferminta praktikan vojon al la ideo de tutmonda lingvo. Sed ni legu la dokumentojn: kvankam mi ne prezentas ĉiujn citaĵojn pri la temo, mi tamen arigas ĉi tie la plimulton.

En la malferma parolado dum la una Esperanto-Kongreso en Bulonjo sur Maro (1905), Zamenhof intencas diri kelkajn vortoj pri la ĝistiamaj batalantoj de la afero. Sed - mirige - la unua homo, pri kiu li parolas, estas pastro Schleyer:

"Sed antaŭ ol mi parolos pri la batalantoj speciale esperantaj, mi sentas la devon diri ĉi tie kelkajn vortojn pri unu homo, kiu havas tre grandajn meritojn en nia afero kaj al kiu, bedaŭrinde, la Esperantistoj ofte rilatas maljuste nur tial, ĉar li, multe farinte por la ideo de lingvo internacia ĝenerale, ne apartenas tamen al amikoj de tiu speciala lingvoformo, por kiu ni batalas.

Mi parolas pri la tre estiminda sinjoro Johann Martin Schleyer, la aŭtoro de Volapuk. La lingva formo, por kiu laboris tiu respektata maljunulo, montriĝis ne bona, kaj la afero, por kiu li batalis, baldaŭ falis, kaj per sia falo ĝi alportis grandan malutilon al nia ideo entute kaj precipe al speciala formo de la ideo, por kiu ni batalas.

Sed ni devas esti justaj, ni devas taksi ĉiun homon ne laŭ lia venko aŭ malvenko, sed laŭ liaj laboroj. Kaj la laboroj kaj meritoj de sinjoro Schleyer estis tre grandaj. Kun granda fervoro li laboris por la ideo de lingvo internacia en la daŭro de multaj jaroj; dum multaj personoj donadis nur nudajn projektojn, li estis la unua, kiu havis sufiĉe da pacienco, por ellabori plenan lingvon de la komenco ĝis la fino (kvankam Esperanto tiam estis jam preta, ĝi ne estis ankoraŭ publikigita), kaj ne estas lia kulpo, se la lingvo montriĝis nepraktika. Li estis la unua, kiu per senlaca laborado vekis la intereson de la mondo por la ideo de lingvo neŭtrala, kaj ne estas lia kulpo, se lia falinta afero pro longa tempo malvarmigis la mondon por ĉia arta lingvo (...).

Se la ideo de lingvo internacia iam venkos la mondon (...)la nomo de Schleyer okupos ĉiam la plej honoran lokon en la historio de nia ideo, kaj tiun ĉi nomon la mondo neniam forgesos. Mi esperas, ke mi esprimos la opinion de ĉiuj partoprenantoj en nia kongreso, se mi diros: "Ni esprimas nian koran dankon al sinjoro Schleyer, la unua kaj la plej energia pioniro de la ideo de neŭtrala lingvo internacia!".

Dum la kvara Esperanto-Kongreso, kiu okazis en Drezdeno en la jaro 1908a, jen alia aludo al Schleyer kaj al lia rolo: "Germanujo, la lando de la filozofoj kaj poetoj, kiu estis iam la centro de la humanistoj, havas por nia ideo specialan signifon per tio, ke en ĉi tiu lando, dank'al la neforgesebla granda merito de la pastro Johann Martin Schleyer, nia ideo ricevis sian unuan disvolviĝon kaj la unuan potencan puŝon antaŭen."

Dum la sepa Kongreso Esperantista (Antverpeno, 1911), en la malferma prelego, tiel esprimas sin Zamenhof pri Schleyer: " Mi uzas ankaŭ la okazon de nia festo, por revoki en vian memoron la nomon de unu viro, kiu havas grandegan meriton en nia afero. La prelato Johann Martin Schleyer, kies nomon ĉiu el vi konas tre bone, la aŭtoro de Volapuk, antaŭ nelonge festis la okdekjaran datrevenon de sia naskiĝo, kaj estus nepardoninte, se ni ne uzus la okazon de nia nuna ĝenerale kunestado, por esprimi al li tiujn sentojn, kiujn ni ĉiuj havas por li. Li estas la vera patro de la tuta internacilingva movado (...) [sekvas gravaj prijuĝoj pri tiu lingvo mem, kaj pri ĝiaj problemoj].

[Ni estas nun en la jaro 1911a, tio estas, pluraj jaroj post la pereo de Volapuk kaj de ĝia movado: kial do tiel dankemaj kaj pozitivaj prijuĝoj pri Schleyer? Mi venis al la konkludo, ke vere Zamenhof komprenis, ke la laboro de Schleyer estis ĝenerale pozitiva por la disvastigo de la ideo de internacia lingvo...verŝajne la unuaj malfacilaĵoj, kaŭzitaj de ankoraŭ aktiva kaj disvastiĝanda volapuka movado, aŭ de la disfalo de tiu movado entute - estis nun nur memoraĵo].

[Fine, mi invitas la homojn, kiuj interesiĝas pri la temo, legi la verkon de Zamenhof: "Esenco kaj estonteco de la lingvo internacia" (vi trovas ĝin en la originala Fundamenta Krestomatio). En tiu verko estas la resumo de ĉiuj aspektoj kaj vidpunktoj de Zamenhof pri kio estas kaj devas esti lingvo internacia: tial oni retrovas ankaŭ lian atentan analizon pri Volapuko, pri ĝiaj meritoj kaj ĝiaj problemoj, kaj pri la solvo proponita de Esperanto].

Ni alfrontu nun tre gravan kaj interesan temon: ĉu Volapuko havis ian lingvan influon sur Esperanto?

En sia famkonata verko, Lingvo kaj vivo, G. Waringhien priskribas du specojn de pra-esperanto: la unua baziĝas sur la kvar versoj memorigitaj fare de Zamenhof, pri kiuj la Majstro mem parolas, kaj kiuj estis verkitaj en 1878; la dua estas la lingvo en kiu estis verkitaj la famkonataj tri kajeroj de 1881 kaj 1882 (1). Se oni atente analizas la strukturon de tiuj niveloj de la lingvo, oni malkovras ke, escepte de la bazaj lingvistikaj principoj, kiuj inspiradis Zamenhof en la ellaborado de la IL, kaj kiuj restis esence la samaj, kaj de aliaj bazaj elementoj, ekzistas grandaj diferencoj inter pra-esperanto kaj la IL de 1887. Entute pasis nur kvin jaroj, sendube tre intensaj ankaŭ pro studaj kaj laboraj kialoj. Oni ne forgesu, ke en tiuj jaroj Zamenhof estis en Moskvo (post la gimnazio), kie li studadis medicinon, revenis al Pollando, vojaĝis al Vieno - por fakiĝi kiel okulisto - kaj denove reiris al Varsovio en 1886.

Mi jam diris antaŭe, ke Volapuko atingis rekte la Rusan Imperion plimalpi inter 1885 kaj 1886, kaj ke ĝi estis jam konata en la germanparolanta parto de la Aŭstra Imperio ekde la unuaj jaroj. Tio signifas, ke Zamenhof estus povinta konatiĝi kun ĉi lingvoprojekto aŭ en la Rusa Imperio (Varsovio kaj Moskvo) aŭ en Vieno (en 1886: sendube tro malfrue), tio estas, 1-3 jarojn antaŭ la eldono de la Unua Libro por Rusoj. Oni ne forgesu ke, ĉiuokaze, li estis tre malfermita al ĉiuj novaĵoj pri lingvoj, kaj mi opinias, ke informoj nedirektaj pri Volapuko estis disponeblaj jam antaŭe: ekzemple, pri la volapuka kongreso de 1884 verŝajne raportis rusaj aŭ germanlingvaj ĵurnaloj kaj gazetoj, kvankam, eble, nur kiel pri kuriozaĵo.

Ĉiuokaze oni scias, ke Zamenhof atente lernis Volapukon, aŭ almenaŭ trairis ĝian gramatikon serĉante (eventualajn) pozitivajn aspektojn de tiu lingvo-projekto. Pri tio skribas, ekzemple, Marjorie Boulton, en sia famkonata verko Zamenhof: “Li (Zamenhof) ekstudis Volapukon, sed baldaŭ decidis, ke tia lingvo, kreita el tre mallongigitaj radikoj el vivantaj lingvoj, estas tro malfacila por ne tre kleraj homoj”.2

Pri tio skribas la Majstro mem en la artikoloj, pri kiuj mi jam parolis aliloke. Mi nur prezentas du mallongajn eltiraĵojn, kiuj povas pravigi la tezon, ke Zamenhof iasence konis Volapukon: “Mi vane serĉis en la tuta libro de sinjoro Schleyer(...)” kaj “nun mi fosis en la tuta libro de sinjoro Schleyer...”. Ĉi tiuj du eltiraĵoj montras ke 1) Zamenhof konatiĝis kun Volapuko danke al la originala verko de Schleyer, tio estas la gramatiko de li verkita en 1879 (ĉu la originala, ĉu iu traduko, eble en pliposta eldono); 2) li tre atenteme analizis ĝin. Eble ne tiel longe, kiel evidentiĝasel la teksto de Marjorie Boulton (“sed baldaŭ decidis...”).

En alia punkto de la artikolo de 1890, aperas interesa nedirekta informo, kiun kutime oni preteratentas, sed kiu estas, laŭ mi, interesa indico: parolante pri la postirantoj de Volapuko, Zamenhof skribas: “Ĉu montris sin tie ĉi la frukto de lia (Schleyer) genio, kiu ebenigis la vojon al liaj “postirantoj” (kiel la volapukistoj nomas inter aliaj ankaŭ la aŭtoron de la lingvo Esperanto, ne komprenante ke la lingvo Esperanto estis ellaborita tute sendepende de Volapuk)?”. Ĉi tie Zamenhof substrekas la sendependecon de Esperanto, kiu estis ellaborita tute senkonsidere de Volapuk. Sed li aldonas, ke la volapukistoj subtenis alian tezon, tio estas, ke li estis “postiranto” de Schleyer, en la senco ke Esperanto estus certagrade bazita sur Volapuko. Kial ili havis tian sintenon?

Mi opinias, tamen, ke oni jam montris plurloke, kiel E-o evoluiĝis fakte sendepende de Volapuko...Sed ĉu tute sendepende? Ĉu ne estis momento, kiam Zamenhof mem, analizinte Volapukon, ne trovis ke, spite al la ĝenerala netaŭgeco de Volapuko kiel lingvo internacia, ĝi tamen havis kelkajn interesajn trajtojn, kiujn penvalorus imiti, kaj enkonduki en Esperanton?

Ne estus, fakte, stranga hipotezo: tio ofte okazis en la historio. Ekzemple, iu famkonata itala muzikisto daŭre subtenis, ke li tute ne konas la muzikon de Wagner. Sed sufiĉas auskulti unu el liaj lastaj verkoj, muzikitaj tre malfrue en lia kariero, por tuj ekkapti karakterizajn trajtojn de la muziko de Wagner...

(daŭrigota)

Esperantologio

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Mon, 05 May 2008 13:10:16 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Pri "Fundamento de Esperanto" (I)

Mi konsilas unue al vi la legadon de verketo, kiun oni eldonis en 1990: G. F. Makkink, Nia Fundamento sub lupeo, Antwerpen 1990. Plej utile vi povus legi ĉi libron se vi samtempe havus sur via skribotablo ankaŭ Fundamenton de Esperanto kaj Lingvajn Respondojn de Zamenhof. Oni ofte parolas pri fundamentaj kaj nefundamentaj elementoj en nuntempa Esperanto (kaj multaj akre bataladas ĝuste surbaze de 'fundamenteco' kaj 'nefundamenteco' de la reciprokaj lingvo-opinioj) sed mi opinias ke malmultaj esperantistoj vere trastudis ĉi du tre gravajn dokumentojn en - kaj pri - nia lingvo (Fundamento de Esperanto kaj Lingvaj Respondoj).

Kiel vi scias, oni solene deklaris netuŝebla la Fundamenton de Esperanto dum la Bulonja Kongreso en 1905, sed kelkfoje oni ne bone konscias pri la graveco de tiu decido. Vere, estas utile mencii, ke kiam ekestis la debatoj rilate Ido-skismon, oni postulis de Zamenhof, ke li forigu la Fundamenton, kies netuŝebleco ne povis kongrui kun la reformoj enkondukitaj de la idistoj. Ĉi tiu libro estas vere leginda, ĉar ĝi estas eble unu el la malmultaj seriozaj studoj pri nia Fundamento, surbaze de moderna aliro al la temaro. Jen la konkludoj de Makkink:

"Koncize ni povas konstati ke post ĉi tiu lupea studo de Fundamento, ĝi kiel preskribo de Esperanto meritas sian netuŝeblecon pro siaj enestaj principoj de natureco, simpleco, reguleco, kohero, klareco, logiko, libero, neceso kaj sufiĉo, bonsoneco kaj internacieco. Estas grave ke la reguloj donas la necesan certecon, sed same grave estas ke cetere restas multa libero al la uzanto. Tio donas spacon por libere paroli kaj verki sub la klareco kiel precipa kriterio. Pliriĉi kaj kompletigi estas necesaj procedoj por lingvo kiu estas kaj restu taŭga en la vivo de ĉiam pluiranta tempo. Ke tiu pliriĉigo kaj kompletigo okazu en la spirito de Fundamento, estas apenaŭ necese emfazi. Forstreki aŭ ŝanĝi la Fundamentajn regulojn estas kaj restu malpermesite".

Oni povas utile aldoni al ĉi tiu verko la Ĝeneralan enkondukan noticon, kiun verkis A. Albault okaze de la naŭa eldono de la Fundamento (L.L. Zamenhof, Fundamento de Esperanto, Esperantaj Francaj Eldonoj, Marmande 1963). En ĝi Albault tre bone klarigas la valoron kaj la rolon de nia Fundamento:

"Evoluante, ĉiu vivanta lingvo apogas sin sur la fundamento de sia tradicio. Iom post iom, Esperanto, nova vivanta lingvo, jam kreis al si fortan tradicion, kiu mem evoluos, kiel ĉe aliaj lingvoj. Sed la originaleco de la esperanta tradicio konsistas en tio, ke anstataŭ trovi siajn bazojn en la necerteco de la foraj praaj tempoj, ĝi trovas ilin en unu dokumento: la Fundamento. Ĝi eble - certe eĉ - ne estas la tuta tradicio, sed ĝi estas ties ĉefa parto, ĝia fiksa parto, kiun la Esperantistaro proklamis leĝo en Bulonjo-ĉe-Maro (1905), la parto, kiun ni ne povus forigi ne detruante ĉion: la cetero eble povos fluktui laŭ paso de l'jaroj, la Fundamento restos la roko, ĉe kiu ĉies opinioj devas cedi aŭ rompiĝi" (paĝ. 9).

Doktoro Albault, konsiderinte la evoluon de nia lingvo ekde la komenco, konkludas ke:

"Se ni konsideras la evoluon de la lingvo de 1887 ĝis hodiaŭ, ni ja estas devigataj konstati, ke de la komenco la Fundamento estis kaj estas strikte obeata pri la bazaj morfologio kaj vortfarado. Ĝi tiel same estis kaj estas strikte obeata pri la formo de la vortoj entenataj en la Universala Vortaro: la lingvo restis kaj restas do unueca sur la bazo de tiuj fundamentaj dokumentoj...". (daŭrigota)

Interlingvistika angulo

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Fri, 25 Apr 2008 10:28:12 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Karaj geamikoj, elkoran saluton!

Ekde hodiaŭ mi malfermas liberan diskutrondon pri interlingvistiko, esence pri la monda lingva problemo kaj pri la rimedoj, kiujn oni eltrovis por solvi ĝin. Celo de ĉi diskutrondo estas la interŝanĝo de informoj kaj opinioj pri ĉi tiu temo. Fakte, ne ĉiuj konsentas pri la utiligo de iu arta lingvo (kelkaj daŭre subtenas iun specifan nacian lingvon, aŭ plurajn naciajn lingvojn samtempe). En la daŭro de la jaroj ankaŭ aliaj planlingvoj estis proponitaj, kiel, ekzemple, Volapuko, Ido ktp. Kvankam mi subtenas la rolon de Esperanto kiel neŭtrala internacia lingvo, estus utile legi opiniojn ankaŭ de homoj kiuj, male, subtenas aliajn lingvoproponojn, kaj la kialojn pro kiuj ili decidis elekti tiun solvon, anstataŭ elekti Esperanton.

Tial mi ĝoje legus opiniojn ankaŭ de idistoj, eventualaj volapukistoj, interlingvanoj ktp. Mi nur petas de ĉiu partoprenanto, ke oni respektu ĉies opiniojn, ke oni ne ataku vorte iun, aŭ alian debatanton, ke oni utiligu lingvon ĉiam ĝentilan kaj respektoplenan. Kvankam oni ne povas konsenti kun ĉiuj, oni tamen povas paroligi ĉiujn, por poste, eventuale, esprimi tion, kion oni pensas pri tio.

La lingvo uzata prefere estu Esperanto, sed se kelkaj homoj ne komprenas ĝin bone, ili rajtas sin esprimi en la respektivaj artaj lingvoj; konsideru tamen, ke mi kapablas legi nur Idon, simplan Volapukon kaj Interlingvon...

Fine, la sukceso de ĉi tiu debateto dependos ĉefe de vi: se ĝi disvolviĝos en amikeca kaj respektoplena maniero, mi volonte daŭrigos ĝin, male mi revenos al mia kutima blogo. Amike.

Izolo (poeziaĵo)

nobody@ipernity.com (Roberto Tresoldi) — Wed, 20 Feb 2008 09:28:40 +0000

Roberto Tresoldi has added a post:

Izolo

Krakadas la neĝo sub ŝuoj porvintraj

dum vagas mi tage tra lando senhoma

kaj vane esperas retrovi la spurojn

de amo perdita tra blovoj de l'vento.

Ŝi volis foriri al ejoj vivplenaj,

al urboj grandegaj, al homaj amasoj,

al reva iluzio, riĉo kaj lukso,

al firma laboro kaj bona asekur'...

Ĉi tie izolo, malvarma vetero,

ja bremsas la cerbon kaj blokas la movon,

sed steloj dumnoktaj kaj suno reviga

libere korektas la homajn difektojn.

Kaj fuĝis ŝi foren, serĉante la vivon,

la vokon de l' mondo ŝi varme akceptis,

forgesis ŝi tamen pri 'l tempo praava,

la tempo de l' homo ankoraŭ infana...

Pri mia estonteco ofte mi pensas,

pri neĝo abunda ĉe l' pordo de l' domo;

mi viro senlaca ŝovele laboros,

por fine solecan laŭiri la vojon.