Posts from Aleksandro Horváth

Pri mondlingvoj-1

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Fri, 04 Dec 2009 07:24:24 +0000

Kiu ne estus spertinta jam, kia estas la malagrabla sento, kiam vi ne povas komprenigi vin kun gefiloj de iu alia popolo? Ĉi tiun senton oni povis ekkoni jam en la praaj epokoj, kiam nur la homo komencis lerni paroli. La prahomo eble simple solvis la problemon. Se iu renkontis ĉe la rando de la teritorio de sia tribo kun alia prahomo, kiu ne komprenis lian parolon, simple mortigis tiun. De tiam la tempoj multe ŝanĝiĝis. Ne ĉar nun ne troviĝus homo kiu volonte mortigus sian najbaron, kiu parolas alian lingvon, sed tamen okazis, ja, iometa progreso, kiu estas rezulto de multmiljaraj klopodoj.

Pli malfrue la homo jam saĝiĝis, kaj ne volis ĉiun mortigi, kiu alie parolis, sed volis lerni la alin lingvon, kaj pensadis, serĉis la kialon, kio kaŭzis, ke la homoj parolas tiel multajn lingvojn. La biblio trovis la kialon en la puno de dio:

1. Sur la tuta tero estis unu lingvo kaj unu parolmaniero. 2. Kaj kiam ili ekiris de la oriento, ili trovis valon en la lando Ŝinar kaj tie ekloĝis. 3. Kaj ili diris unu al alia: Venu, ni faru brikojn kaj ni brulpretigu ilin per fajro. Kaj la brikoj fariĝis por ili ŝtonoj, kaj la bitumo fariĝis por ili kalko. 4. Kaj ili diris: Venu, ni konstruu al ni urbon, kaj turon, kies supro atingos la ĉielon, kaj ni akiru al ni gloron, antaŭ ol ni disiĝos sur la supraĵo de la tuta tero. 5. Kaj la Eternulo malleviĝis, por vidi la urbon kaj la turon, kiujn konstruis la homidoj. 6. Kaj la Eternulo diris: Jen estas unu popolo, kaj unu lingvon ili ĉiuj havas; kaj jen, kion ili komencis fari, kaj ili ne estos malhelpataj en ĉio, kion ili decidis fari. 7. Ni malleviĝu do, kaj Ni konfuzu tie ilian lingvon, por ke unu ne komprenu la parolon de alia. 8. Kaj la Eternulo disigis ilin de tie sur la supraĵon de la tuta tero, kaj ili ĉesis konstrui la urbon. 9. Tial oni donis al ĝi la nomon Babel, ĉar tie la Eternulo konfuzis la lingvon de la tuta tero kaj de tie la Eternulo disigis ilin sur la supraĵon de la tuta tero.

(Tio estas fragmento el Biblio, pratradukaĵo de Zamenhof)

Tiel estis, aŭ ne, ni nun jam tion ne povas pruvi, sed fakto estas ke nun sur la tero ekzistas plurmiloj da parolitaj lingvoj. Sed interesa estas, ke post la malsukcesa finkonstruo de la turo ĝis la ĉielo, tamen elformiĝis lingvo, kiun en la tiama mondo multaj komprenis. Ĝi estis la sanskrito. La vorto „sanskrito” signifas laŭ diversaj tradukoj: klara lingvo, kunmetita lingvo. Ĉu ĝi estus frua antaŭheroldo de Esperanto? Certe kaj science ni tion ne povas aserti, sed tamen oni povas pripensadi pri tio. Certe estas, ke la lingvo laŭ la tempo perdis sian gravecon, sed siaj eroj troviĝas en multaj, ĉirkaŭaĵaj lingvoj. Fakte la lingvo hodiaŭ jam estas morta linvo, kvankam malgranda popolo en Subkontinento asertas, ke ili parolas la sanskritan lingvon.

Malfermitaj vinkeloj 2009

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Wed, 02 Dec 2009 09:40:29 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Ĉu la esperantistoj ĉiam kunportas bonan veteron, se ili alvenas en Kesztölc? Aŭ la Kesztölc-anoj atendas kun bona vetero la esperantistojn? Jam laŭkutime kolektiĝis la vizitantaro ĉe la vinkelo de familio Szivek. La kolektado nun iomete plilongiĝis, ĉar ni venis kelkaj pli de fore, de Zalaegerszeg ĝis Budapeŝto, eĉ ni havus du gastojn el Nov-Zelando. Post la neevitebla branda bonvenigo nun ni ekiris perpiede en direkto de Klastrom-puszta (klaŝtrom-pusta). Nia gvidanto promesis mallongan promenadon, sed realiĝis longa marŝado. La kompanio interparolade en pli malgrandaj grupetoj, iomete lace alvenis al ruinoj de monaĥejo (hungare kolostor, klastrom), de ki post mallonga ripozo ni ekiris plu sur la vojo kondukanta al Csév (ĉEv). La celo estis la aĝa arbo kun grandaj radikoj, kiun ni admiras ankaŭ pasinjare, kaj nun ni deziris montri al niaj novaj gastoj. Remarŝante denove disŝiriĝis la kompanio, ni interparoladis je diversaj lingvoj.

Ja, okaze de la tago de 2-a Renkontiĝo de „Malfermitaj Vinkeloj” en Kesztölc koincidis kun la Internacia Tago de Eŭropaj Lingvoj: La unua tri lingvo estis donita en Kesztölc: la slovaka, la hungara kaj memkompreneble la Esperanto. Nun aliĝis ankoraŭ la angla kaj la germana, ĉar el inter la geedzoj de Nov-Zelando la edzino havis skotlandan, la edzo svislandan devenon.

Ĉe la ruinoj denova kunordigado, posta direkto al vilaĝfino, kaj de tie ni veturis al ranĉo de Velmovszki-familio, ke atendis nin longa, kovrita tablo, kaj en la kuirujego jam estis ĉe lastaj bolsusureroj la gulaŝo. La manĝaĵo estis fajna, la vino bongusta, la gastigado afabla, la dancon ĉesigis nur la vokvoĉo: ni estas atendata en la vinkelo de eksvilaĝestro. Ĉi tie ni aŭskultis la mallongan historion de la vilaĝo en la prezentado de eksvilaĝestro kaj en interpretado de s-no Nanovfszky. la prezentado frue transiris en kantado, kaj ankaŭ ĝin ĉesigis pli nova invitado: atendis nin Velmovszki Katinka al vingustumado kaj skiza vinteknologia konigado. La surprizo poste atendis nin, kiam ni malsuprenbaraktadis en fundon de la vinkelo. Kie pasintjare je ĉi tiu tempo vicigis ankoraŭ vinbareloj ĉe la muro, nun atendis nin la vidaĵo de longa tablo ornamita per teleroj de pogaĉo-kuko, per vinboteloj de diversaj koloroj. Super la fino de la tablo pendis granda ekrano. Post kiam ĉiuj trovis sian lokon, kaj silentiĝis la muĝo, mi ĵetis rigardon al la enirejo. Sur la loko de tablokapo staris laŭregula pupitro, kun malantaŭ ĝi Trnka Jozefo, la ĉeforganizanto de evento, kaj malfermis la surprizon de la tago: nian malgrandan, literaran programon, kies centraj temoj estis la trezoro de malfermitaj keloj, la vino kaj la eŭropaj lingvoj.

La ekirigon de la programo entreprenis mem la ĉeforganizanto recitinte la Pomemon de Petőfi: „Fino de septembro” en traduko de Kalocsay Esperante, post kiam saman faris Lelikné Orsolya en hungara originalo. Poste ricevis rolon la granda ekrano. Ni povis ĝui la videoklipon de nederlanda grupo Kajtoj, kiuj prezentis la poemon de Baghy: „Dancanta ĉevalo” laŭ la melodio de . La poemon ni aŭskultis ankaŭ hungare per viva voĉo de Pásztor Judit. La sekvanta versaĵon, „Purakore” de József Attila recitis Bocskay Réka hungare kaj Faragó Éva Esperante. Post la recitadoj leviĝis al parolo la tradukanto Szabó Imre kaj kunigis nin pri siaj pensoj koncerne la poemo. Poste kantis Baksa József kaj Ferenczi Ildikó mikse hungare kaj en Esperanto. Ilin sekvis prozo. El la filozofieca verko „Kiam drinki, kiam ne?” de Hamvas Béla laŭtlegis en Esperanto fragmenton Sugár András, iama ĵurnalisto de Eszperantó Magazin kaj Világ és Nyelv (mondo kaj lingvo). Se ni jam estis tie, en la vinkelo, ni devis scii kian ni drinku, kiam ne! (La originalan tekston esperantigis Aleksandro kaj glatigis Emeriko.) La originalan tekston poste laŭtlegis la tradukisto. Poste sekvis la slava bloko de la programo. La poemon „Orol vták” (falko birdo) recitis slovake hungara sinjorino Horváth Elinjo naskiĝinta en Slovakujo, kaj hungare slovaka fraŭlino Filakóvszki Réka naskiĝinta en Hungarujo laŭ la traduko de Baranyi Ferenc. (La skribanto de jenaj vicoj tiam ne povis kontraŭstari adinte la versaĵojn pri falko, kaj recitis ruse la poemon „Orel” de Puŝkin.) Sekvante prezentis d-ro Nanovfszky fragmenton el la verko „Sonĝe sub pomarbo” de Baghy, unue en originala Esperanto, poste en sia traduko hungare. La prezentadon de gastoj fermis humura versaĵo de brita McGill.

Indan fermon de la programo donis la gastigantaj Kesztölc-anoj, kiam kantis la himnon de slovakoj vivantaj en Piliŝ-montaro.

Bildoj pri evento troveblas inter miaj fotoj.

Lingvoleĝo5

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Tue, 01 Dec 2009 09:34:03 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

La plano de ekzekucia instrukcio de la leĝo jam legeblas sur la paĝo de Kultura Ministerio de Slovakujo. Slovakujo ne volas akordigi kun Hungarujo, ĉar la leĝo estas sia ena afero. La plano unusencigas kelkajn miskomprenojn. Jam ne temas pri tio, ke la leĝo permesus nur dulingvajn tombosurskribojn. La kuracisto povas paroli kun sia paciento ne sole je la ŝtatlingvo, sed la bazfilozofio de la leĝo ne modifiĝos, tamen la leĝo ne povas redukti la rajton de minoritatoj paroli je sia gepatra lingvo. Devus krei leĝon en Slovakujo pri minoritatoj, kiu regus ankaŭ la uzon de gepatra lingvo por minoritatoj.

Fonto: Népszabadság

Lingvoleĝo4

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Fri, 27 Nov 2009 08:30:04 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Hungaraj EU-parlamentanoj iniciatis diskutadon pri la slovaka lingvoleĝo. Pri lingvouzo ne regas EŬ-direktivo, pri tio mem la ŝtatoj decidas. Tamen ĉiu lingvo estas unuforme grava, sed pri la slovaka lingvoleĝo oni vere ne povas evolui sen la ekzekucia instrukcio – laŭ la lingva komisaro.

La diskutadon partoprenis ne nur la slovakaj kaj hungaraj deputitoj, alparolis ankaŭ eŭskaj, katalunaj, kimriaj, deputitoj turkoj el Bulgarujo, poloj el Litvanujo, svedoj el Finnlando, kiuj menciis bonajn kaj malbonajn ekzemplojn, sed ĉiu argumentis apud validigo de rajtoj de minoritatoj, inter ili apud la uzo de gepatra lingvo.

La komisaro komence ne parolis pri la slovaka lingvoleĝo mem, sed sentigis, ke ĉiu lingvo estas egale grava kaj riĉigas la komunan eŭropan kulturon. Sed poste la diskuto evoluaĉis hungara-slovaka disputo. Laŭ la hungaroj la lingvoleĝo estas diskrimina kaj malplivalorigas la lingvon de minoritatoj, eĉ punus ties uzon. Kontraŭe la slovakoj aŭdigis, ke iliaj hungaraj kundeputitoj simple mensogas, ĉar la lingvoleĝo konformas al EU-preskriboj.

Hungara deputito Bokros alparolis slovake, kaj deklaris, ke la lingvoleĝo ofendas internaciajn normojn, sed cetere li apogas la reformojn en Slovakujo. Hungara deputito el Slovakujo diris, ke la lingvoleĝo okaze malpermesus, ke la koracisto gepatrolingve parolu kun la malsanulo.

La slovakaj parlamentanoj postulis egalajn lingvajn cirkonstancojn por la slovaka minoritato vivanta en Hungarujo, kiajn la hungara ĝuas en Slovakujo. Sed ili forgesas, ke la hungaroj tie ne estas almigrantoj, sed ili vivas sur dekroĉita teritorio, kaj ili ne memvole iĝis loĝantoj de Slovakujo.

Fonto: Népszabadság

Lingvoleĝo3

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Sat, 14 Nov 2009 16:07:38 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Du anoj de policgrupo de Királyhelmec (kirAjhelmec, Královsky Chelmec) vizitis en lia hejmo la vilaĝestron de Nagytárkány (nadjtArkAnj), troviĝanta ĉe la triobla ŝtatlimo hungara – slovaka – ukraina, kaj komunikis al li, ke ili ricevis denuncon de loka loĝanto, laŭ kiu la loka laŭtparolila sistemo donas reklamojn nur hungarlingve, tial li, kiel slovako ricevas neniajn informojn. La policistoj diris ankaŭ tion, ke li baldaŭ estos asignata por demandado, kaj atentigis lin observi la preskribojn de lingvoleĝo.

Post la demando de ĵurnalisto la vilaĝestro, KOPASZ József (kopas joĵef) konfirmis niajn informojn. Li diris, ke la decida majoritato de loĝantaro de la vilaĝo estas hungara, kaj en la vilaĝo loĝas kvin slovakaj familioj entute, kaj ili komprenas la komunikaĵojn. Tial ekde jardekoj estas anoncita nur hungare. Sed nelonge antaŭe migris fervojisto kun sia familio de Sztropkó (stropko, Stropkov) en la vilaĝon, kiu jam denuncis ankaŭ siajn kunlaborantoj ĉe la fervoja nodo de Ágcsernyő (Agĉernjo, Černa nad Tisou), ĉar ili inter ili paroladis hungare , kaj ankau la instruiston de loka, slovaklingva lernejo, ĉar li eksplikis la studmaterialon al la hungaraj lernantoj je ilia gepatra lingvo, ĉar ili ĝin slovake ne komprenis. (En ĉi tiu kazo la vilaĝestro konsentis kun denuncanto: kial donas la hungaraj gepatroj siajn infanojn en slovakan lernejon.) La vilaĝestro ankoraŭ aldonis, ke li jam ricevis avizon de ministerio pro la unulingvaj komunikaĵoj kaj ekde ili jam ankaŭ slovake laŭtlegas. Malgraŭ tio la fervojisto ankoraŭfoje denuncis lin.

Al nia interesiĝo Jozef BEDNÁR, parolanto de la ministerio pri kulturaj aferoj en Pozsony respondis, ke la ministerio ne povas kontroli la policon, sed tiu havas nenian kompetenton koncerne la lingvoleĝon. Li emfazis, ke la dulingva anonco estis deviga ankaŭ antaŭ la modifo de la lingvoleĝo.

Laŭ CSÁKY (ĉAki) Pál pruviĝis la timo, ke pro la lingvoleĝo povas ekiri denuncado, simila en la kvindekaj jaroj.

Fonto: Népszabadság

Enhavlisto de hungara fakrevuo

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Thu, 05 Nov 2009 12:01:14 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Építőanyag (konstrumaterialo) 2009/3

Dr. BOROSNYÓI Adorján – Dr. KAUSAY Tibor – Dr. LIPTAY András – SZABÓ Imre – TÁPAI Antal: La progreso de teĥnologio kaj scienco de betonindustrio inter 1999 kaj 2008

BOCSKAY Balázs – RIESZ Lajos: la progreso de cementindustrio kaj agado de Cementa Fakgrupo en la pli lasta jardeko

SCHLEIFFER Ervin – TÓTH Lajos: La stato de fabrikado de fajnkeramio en Hungarujo

GÁLOS Miklós – KÁRPÁTI László: Sekurigo de kvalito de produktoj de rompitaj ŝtonoj en la ŝtonindustrio

REGENHART Péter: Varmizolado en la konstru- kaj muntindustrio

KATÓ Aladár – BAJCZI Gábor: Progreso de teĥnologio kaj produkt-sortimento de hungara briko- kaj ceramik-industrio, retrospekte al la pasinta jardeko

LIPTÁK György: Defioj kaj rezultoj en la pasinta dek jara historio de vitroindustrio

La vivo komplikiĝas

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Thu, 24 Sep 2009 06:43:30 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Hieraŭ mi iris en la poŝtoficejon enpagi ĉekojn kaj peti la novan telefonlibron, pri kiu ni ricevis leteron, kaj asignon, kiun ni devis deŝiri, sed la oficistino diris, ke ili ne okupiĝas pri telefonlibroj, sed ni devas skribi aŭ telefoni al nia telefon-entrepreno, kaj poste oni alportos ĝin. Strange! Ĝis nun oni ĉiujare portis la telefonlibron al nia loĝejo sen mendite ĝin. Por kio estis nun la letero, kaj frenezigi la poplon iri vane al la poŝtoficejo?

Seppik-31

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Wed, 23 Sep 2009 07:18:50 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Tizenhatodik lecke

115. Al és en

Ahelyett, hogy en la lernejoN, en la fabrikoN, en la urboN gyakran azt is lehet mondani, hogy al la lernejo, al la fabriko, al la urbo, bár elméletileg ezek a formák nem azonos értelműek.

Az al la lernejo kifejezés csak az iskola irányába történő mozgást jelzi, és nem mondja meg, hogy elért-e oda, és be is ment-e, míg az en la lernejon kifejezi, hogy a mozgás csak bent az iskolában ért véget. De a gyakorlatban ez a különbség nem játszik szerepet, mert a nyelv nem matematika, és általában nem kell kifejezni magunkat matematikai pontossággal.

Különösen a városok és az országok neve mellett használják szívesen az al elöljárót: Mi veturos al Ceĥoslovakio, al Germanujo, al Finnlando, al Berlin(o), al Parizo, al Vieno (Wien), al Oslo.

116. Ĝis

A különbség az al és a ĝis elöljárók között az, hogy az al csak irányt jelöl, míg a ĝis meghatározza a határt is: Li iris al la pordo (az ajtó irányába ment). Li iris ĝis la pordo (az ajtó volt az a határ, ameddig ment). De tiu turo oni povas vidi ĝis la najbara urbo. La kurso daŭros ĝis kristnasko. Ĝis tiu tempo ni lernos la tutan Esperantan gramatikon. La lecionoj estas de la sepa ĝis la naŭa. Ĝis revido!

A ĝis határozóként is használatos, azaz főnév nélkül: Hieraŭ mi legis ĝis (vagy ĝis kiam) mi endormiĝis. Nia diligenta kolegaro en laboro paca ne laciĝos, ĝis ( vagy ĝis kiam) la bela sonĝo de l' homaro por eterna ben' efektiviĝos.

117. Post és antaŭ

A post és az antaŭ helyre és időre is használható. Hely: Antaŭ mi sidis fraŭlino kaj post (= malantaŭ) mi sidis dika maljunulo. Ili kaŝis sin post (malantaŭ) la ŝtono.Idő: Antaŭtagmeze la infanoj lernas kaj posttagmeze ili ludas. Antaŭ nelonge mi legis «Gösta Berling» de Selma Lagerlöf. La prezentado komenciĝos post nelonge. Antaŭhieraŭ. Postmorgaŭ. Li foriris antaŭ du horoj. Post la tagmanĝo mi legis.

De a malantaŭ csak helyre alkalmazható, időre nem. Szükséges megkülönböztetni a post és malantaŭ, jelentését. A post csak időre használható: Li venis post mi (= később, mint én). Li venis malantaŭ mi (= a hátam mögött).

A post is használható határozóként, de csak a kiam –mal együtt: Post kiam la letero estos skribita, mi iros promeni. Post kiam ŝi edziniĝis (= edziniĝinte), ŝi finis la laboradon en la kontoro. Post kiam helyett egyedül kiam is alkalmazható: Kiam la letero estos skribita (vagy Skribinte la leteron), mi iros promeni.

A post kiam analógiájára némelyek az antaŭ kiam kifejezést használják a szokásos antaŭ ol helyett: Mi ne ripozos antaŭ kiam mi plene ellernis Esperanton.

118. Ĉe és apud

Az apud jelentése: „flanke de, ĉe la flanko = oldalt, valami oldalán”: Antaŭ mi en la kino sidis bela fraŭlino, apud mi sidis mia edzino kaj malantaŭ mi sidis dika sinjoro. Antaŭ nia domo estas ĝardeno kaj apud nia domo estas lernejo.

A ĉe közelséget, együvé tartozást jelez: Ĉe Brno estas la mondfamaj grotoj Macoĥa. Restu ĉe mi. Li oficas ĉe Müller & K-io (hasonlítsd össze: apud Müller & K-io = a szomszéd házban). Iliaj gepatroj loĝas jam kelkajn jarojn ĉe ili (= ugyanabban a lakásban velük). Iliaj gepatroj loĝas jam kelkajn jarojn apud ili (= egy másik, szomszéd lakásban). La tuta familio sidis ĉe la tablo.

119. Kun, per, sen

A kun társaságot, együttlétet jelöl: Petro parolas kun sia amiko (= Petro parolas kaj lia amiko parolas – Péter és a barátja is beszél). Kun kiu vi promenis hieraŭ? Ĉu vi korespondas kun eksterlandanoj? La koko kantas kun fermitaj okuloj (= havante la okulojn fermitaj – miközben be van csukva a szeme). Li staris kun klinita kapo.

A per eszközt jelöl: La surdmutuloj parolas per (= per helpo de) la manoj (a keze segítségével). Oni skribas per plumo kaj krajono. Mi manĝis per kulero, forko kaj tranĉilo. Li parolis per telefono kun sia amikino. Sendu la pakaĵon per poŝto!

A sen mindkettő – a kun és a per – hiányát jelzi: Sen vi mi iros nenien! Sen plumo aŭ krajono oni ne povas skribi. La infanoj preferas manĝi sen forko kaj tranĉilo.

Lingvoleĝo-3

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Tue, 15 Sep 2009 20:32:40 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

De korespondanto de hungara gazeto Népszabadság:

Per ĉiu disponebla rimedo devas la EU-membroŝtatoj garantii la specialajn rajtojn de personoj apartenantaj al la minoritatoj, ĉar ties protektado kreas integran parton de protektado de homaj rajtoj. Sekve Slovakujo devas apliki la linvoleĝon en ĉi tia spirito – eksplikis Leonard Orban, komisaro por lingva multkoloreco de Eŭropa Komisiono, respondante al la letero de TABAJDI Csaba, hungara parlamentano. En sia letero Orban atentigis ankaŭ pri tio, ke la unia komisiono povas interagi en okazo, se koncerne demandon estas unia jurbazo – sed en la jena okazo tia ne estas. Sed, se nacia regulado malobservas uniajn bazrajtojn, en tiu okazo la komisiono povas interagi protekti ĝin. Sed ja, la homaj rajtoj apartenas al la uniaj bazrajtoj. La leteron de la rumana EU-komisionano oni povas rigardi, kiel la unua oficiala poziciopreno de brusela komisiono koncerne la hungara-slovakan debaton pri la lingvoleĝo.

Seppik-30

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Sun, 13 Sep 2009 17:59:05 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

114. Por és pro

A por és a pro elöljárók között az a különbség, hogy a por célra, a pro pedig okra utal: La homoj aĉetas multe da objektoj por kristnasko. Pro kristnasko la bankoj estas fermitaj. Tiun pupon li aĉetis por sia filino. Pro sia malsana filino li havas multe da zorgoj. Kelkaj akraj vortoj estis sufiĉaj por malpaciĝo de la geedzoj. Pro la malpaciĝo la edzino ekploris. Por vi mi povas fari ĉion! Pro vi mi malfruis al la vagonaro.

A por elég közel áll az al elöljáróhoz (amely irányt fejez ki): Mi mendis kafon por vi. Mi mendis kafon al vi. A különbség nagyon kicsi, és por helyett csaknem ugyanúgy lehet al-t mondani és fordítva. De nem mindig! Például az alábbi két mondat egyáltalán nem azonos: Mi skribis por vi. Mi skribis al vi. Ugyancsak ne keverjük össze a por és al elöljárókat ebben a mondatban: La homoj aĉetas al si multe da objektoj por kristnasko.

Íme néhány finomság a por elöljáróval kapcsolatban:

Első: Ár, amelyért vásárolunk (előfizetünk, megrendelünk, stb.) valamit, mennyiség, amiért fizetünk (adunk, stb.) valamit, és idő, mialatt történik valami: Mi aĉetis florojn por du kronoj al (vagy por) mia edzino. La knabino petis ĉokoladon por kvindek centimoj. Mi pagis por la floroj (nem pro, mert a virág nem oka, hanem célja a vásárlásnak) du kronojn. La patro donis al sia filino kvindek centimojn por ĉokolado. La senlaborulo konsentis labori por manĝo kaj loĝo. Pro la bankroto de la entrepreno la laboristoj ne ricevis salajron por du semajnoj (vagy salajron de du semajnoj). Oni dankis la prezidanton por (vagy pro) lia energia laboro. Dankon por (vagy pro) via interesa letero! Nia instruisto forveturis por kelkaj tagoj (= li forveturis kun la celo foresti kelkajn tagojn). Nia klubo abonis «Heroldon de Esperanto» por unu jaro (dum unu jaro teljesen más értelmű).

Második: A kontraŭ ellentéte: Dudek kvin membroj voĉdonis por kaj nur dek voĉdonis kontraŭ la propono. Ĉiuj ĉeestantoj estis por fondo de la klubo.

Harmadik: Néhány ige után (voli, deziri, povi, scipovi, devi, rajti, ordoni, promesi, permesi, komenci, fini, ĉesi, daŭri, intenci, projekti, lasi, igi, ŝajni, emi, domaĝi, stb.) közvetlenül főnévi igenév következik: Mi volas manĝi. La infanoj komencis ludi. Ĉu mi rajtas eniri? Ĉesu jam petoli! Mi ne emas labori hodiaŭ.

De sok igét por elöljáróval kell hozzákötni a főnévi igenévhez: Ĉu vi venis tien ĉi por dormi? La homo naskiĝis por labori, suferi kaj morti. Ili havas nenion por manĝi. Li pafis nur por defendi sin.

1. megjegyzés: Az iri és veni igékkel a főnévi igenév akár por elöljáróval, akár anélkül használatos lehet: Mi venis por iom babili kun vi. Venu manĝi! Antaŭ nelonge ili iris (por) promeni.

2. megjegyzés: A pro elöljáróval nem használatos főnévi igenév. Főnévesíteni kell az igét: Pro kurado (nem «pro kuri») li laciĝis (aŭ: Pro tio, ke li kuris, li laciĝis). Mi malfruis pro la tagmanĝo.

3. megjegyzés: A por ke összetett elöljáróval mindig felszólító mód használatos: Li ŝlosis la biciklon, por ke oni ne ŝtelu. Skribu al ŝi, por ke ŝi sciu, kie vi estas.

4. megjegyzés: A por kio és pro kio helyett, melyek ugyan egymás között egyáltalán nem azonos értelműek, mondjuk egyszerűen kial: Por kio (= kial) vi venis tien ĉi? Pro kio (= kial) vi ploras, knabeto? Pro tio, ke helyett mondhatjuk ĉar: Mi ne venis pro tio, ke (= ĉar) mi ne havas tempon.

Seppik-29

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Thu, 10 Sep 2009 17:36:42 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

112. Da

A da elöljáró rokona a de elöljárónak, de feladata sokkal korlátozottabb, mert csupán valami mennyiségének jelzésére szolgál, összeköti a mértéket és a mért dolgot: Taso da kafo. Kilogramo da pano. Nem lehet azt mondani, hogy «~~taso kafo~~» és «~~kilogramo pano~~» mint egyes nemzeti nyelvekben, mert az eszperantóban nem lehet minden további nélkül egymás mellé helyezni két főnevet – elöljáróval kell összekötni őket: Vespere mi trinkis nur glason da teo. Patrino aĉetis kilogramon da butero. Metro da drapo kostas tridek frankojn. Ŝi aĉetis dudekon da ovoj. Al la sveda popolo apartenas ses milionoj da homoj. Li ricevis amason da leteroj. Kiom da membroj havas via societo? En ŝiaj vortoj estis ankaŭ iom da vero. La germanoj kaj ĉeĥoj trinkas multe da (vagy multon da) biero. En tiu ĉi tasko vi faris nur kelke da eraretoj (vagy kelkajn eraretojn).

Vegyük észre a különbséget a da és a de között: Glaso de (vagy por) vino (= vinglaso) egy olyan pohár, melyet borhoz használnak, és teljesen üres is lehet, ellenben: glaso da vino egy olyan pohár, amelyik tele van borral, függetlenül attól, hogy borospohár-e vagy akármilyen más pohár.

1. megjegyzés: A tőszámnevekkel nem használjuk a da elöljárót: Tri tasoj (és nem «~~tri da tasoj~~») da kafo. Dudek ovoj (nem «~~dudek da ovoj~~»). De a főnevesített számokkal már használni kell: Dudeko da ovoj. Miliono da homoj (nem «~~miliono homoj~~»).

2. megjegyzés: Mint ahogyan a de után se, a da után sem állhat tárgyeset, nem: «~~Mi trinkis du tasojn da kafon~~» hanem: Mi trinkis du tasojN da kafO.

3. megjegyzés: Amikor az előtt a szó előtt, amely azt jelzi amit mérünk névelő (la) áll, a da helyett de vagy el elöljárót kell használni: Donu al mi glaseton de la (vagy el la) vino (nem «~~da la vino~~»), kiun vi aĉetis hieraŭ.

4. megjegyzés: Az ilyen szavakkal: plena, riĉa, abunda a da nem használatos, mert ezek nem jelölnek mértéket. Nem: «~~plena da homoj~~», hanem plena de homoj, homplena.

113. El

A de (lásd 111. szakasz) és az el elöljáró között az a különbség, hogy a de valaminek a közeléből történő távolodást, míg az el valaminek a belsejéből történő távozást jelzi: Li prenis la revolveron el la poŝo. Oni forprenis revolveron de la ŝtelisto (nem lehet azt mondani: «~~el la ŝtelisto~~» mert ugye, a revolver nem volt benne!). Mi ricevis leteron el Helsinki de mia amiko. Pro drinkemo li estas eksigita el la ofico. La severa patro forpelis sian filon el la domo.

Ezen kívül meg lehet különböztetni néhány speciális esetet, amikor a el elöljárót kell használni:

1. A melléknév felsőfokával (elinter értelemben): Kolibro estas la plej malgranda el ĉiuj birdoj. Esperanto estas la plej facila el la lingvoj.

2. Ha jelezni kívánjuk az anyagot, amiből készült vagy áll valami: Bata fabrikas ŝuojn el ledo kaj ŝtofo. La forno estas farita el kaheloj. La kurso konsistas el dudek lecionoj.

3. Ha jelezni kívánjuk a helyet ahonnan valaki vagy valami származik: Ĉu vi vidis la s-anon el Bruselo? Ügyeljünk, mert ennek a mondatnak: Ĉu vi vidis la s-anon en Bruselo? Egészen más az értelme! La aŭtoro de tiu ĉi libro estas el Estonio, sed nuntempe li troviĝas en Ĉeĥoslovakio.

Lingvoleĝo-2

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Mon, 07 Sep 2009 18:24:59 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

„La hungaraj politikistoj ne tute diras veron”

La temo de la politika debatprogramo de publikserva TV-kanalo SVT de Bratislavo kaj la komerca kanalo Markiza estis la slovaka lingvoleĝo, kiu validas ekde 1-a de septembro. Laŭ Marek Madarič, slovaka ministro pri kulturaj aferoj, la slovakujaj hungaraj kaj hungarujaj politikistoj disvastigas mensogojn pri la jura regulo. Kaj ministro pri internaj aferoj, Robert Kalinák analizis, ke koncerne la juran normon havas problemojn ne la hungara minoritato, sed iliaj politikistoj. Laŭ la estro de la kultura portfolio Csáky (ĉaki) Pál ne estas lojala al sia patrujo.

– Ne estas vero eĉ tio, kion la hungara regnestro kaj ankaŭ la ministro de eksteraj aferoj asertas, ĉar la leĝo entute ne ordonas pri tio, en kiu lingvo devas esti la mesoj, kaj aliaj religiaj ceremonioj, kaj eĉ tion ni ne kontrolas, ke en kiu lingvo parolas la personalo kun la malsanuloj en la malsanulejoj – argumentis la ministroj.

Csáky protestis pri tio, ke oni diru lin nelojala, kaj poste diris al Madarič: la lingvoleĝo estas je ducent jaroj malantaŭ la hodiaŭa eŭropa valorhierakio. Poste obĵetis la filozofion de la leĝo, kiu estas efektive ia politika vipo kontraŭ la slovakuja hungara loĝantaro, kaj entenas gumparagrafojn, kiujn la oficistoj laŭvole povas interpreti. La prezidanto de MKP trovis grumbliganta ankaŭ la perspektivigitajn monpunojn, kaj atentigis, ke Knut Vollbaek, la ĉefkomisaro por minoritatoj de eŭropa sekuriga organizo, rekomendis pli multajn modifojn kaj moderan aplikadon. Laŭ Madarič estos ĉi tiuj rekomendoj atentataj je la ellaboro de la plenumigaj dekretoj.

BUGÁR Béla, la prezidanto de partio Híd-Most (ponto), pruvis per ekzemploj, ke la jura regulo vekis eĉ jam ekscitiĝojn, kaj ĝi, kontraŭ la asertoj de slovakaj politikistoj, baras la rajtojn de minoritatoj pri lingvouzo.

(Post la korespondanto de la hungara gazeto Népszabadság)

Lingvoleĝo

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Sun, 06 Sep 2009 07:27:49 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

En slovakujaj poŝtoficejoj nur ŝtatlingve?

Entute kvar tagoj pasis depost la validiĝo de lingvoleĝo, kaj jam praviĝis, ke la jura regulo - kontraŭ la aserto de slovakaj politikistoj - baras la rajtojn de ŝtatanoj apartenantaj al minoritatoj pri praktiki ilian gepatran lingvon. Pri tio informis BERÉNYI (berenji) József, viceprezidanto de Partio de Hungara Koalicio [en Slovakujo] (MKP). Kiel pruvo li demonstris la rondleteron de slovaka poŝto, en kiu la estroj de la ŝtata akcia kompanio atentis ĉiujn iliajn dungitoj, ke ili ekde nun estas devigitaj en la laborejoj uzi la ŝtatan lingvon kaj en skribo kaj en parolo, kiun ili devas koni je sufiĉa kvalito. Ĉar ankaŭ tio estas iu kondiĉo de ilia dungo.

Eldirante al nia gazeto la reprezentanto de la parlamenta partio MKP emfazis, ke la estroj de la poŝto eĉ ne atendis la disponojn de la Kultur-ministerio. kaj ankoraŭ ili forgesis pri tio, ke en la setlejoj, kie la nombro de ŝtatanoj apartenantaj al iu minoritato atingas 20 procenton, ili povas uzi ilian gepatran lingvon en oficejoj, do ankaŭ en la poŝtoficejoj. Berényi petis la koncernan ministron Lubomir Vážny, ke alvoku la ĉefdirektoron reteni la rondleteron.

Post interesiĝo la parolanto de la slovaka poŝto, Juraj Danielis eldiris, ke ili elsendis ankaŭ tian disponon, en kiu ili informis ilian dungitojn, ke surbaze de la koncernaj leĝoj, en la poŝtoficejoj en teritorioj mikse loĝitaj oni povas uzi ankaŭ la linvon de la minoritatoj. De pli poŝtoficejoj el Sud-Slovakujo ni ricevis respondon, ke ili ankoraŭ ne ricevis la alian rondleteron, sed la unua estas jam almanigita.

Intertempe la Slovaka Nacia Partio komencis kolekti subskribojn por subteno de lingvoleĝo, kaj por tio, ke la konstitucia kortumo malvalidigu la parlamentan decidon, laŭ kiu en la lernolibroj por la minoritataj lernejoj oni povas skribi la geografiajn nomojn en la gepatra lingvo de lernantoj, kaj doni la slovakan ekvivalentojn nur en parentezo.

(Post la korespondanto de la hungara gazeto Népszabadság)

Seppik-28

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Fri, 04 Sep 2009 07:20:05 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Tizenötödik lecke

111. De

A de elöljáró eredetileg, lényegében eltávolodást, eredetet, származást jelez, és az alábbi esetekben kell alkalmazni:

1. Valamitől távolodó mozgásra (az al-lal ellentétben ): Foriru de mi! (de Venu al mi!) Li iris de la tablo al la pordo. Ŝi rigardis de la edzo al la edzino. Mi ricevis longan leteron de mia amiko el Varsovio.

Ügyeljünk a különbségre a de és az el között: Li venis el la aŭtomobilo (benn volt az autóban és onnan szállt ki). Li venis de la aŭtomobilo= nem volt benn az autóban, hanem csak mellette, és tőle távolodott el. Az ilyen mondatok: «~~Mi ricevis leteron el mia amiko~~»és «~~Mi venas el mia amiko~~»teljesen értelmetlenek. Helyesen: de mia amiko.

2. Egy időponttól számított idő jelölésére: Mi dormis de la dekdua ĝis la sepa. Jam delonge (depost longa tempo, dum longa tempo) mi ne ricevis leteron de vi. De sia oka vivjaro (depost sia oka vivjaro, ekde sia oka vivjaro) la knabo vizitas lernejon. Mi laboras jam de (depost) la oka. A de helyett használjuk gyakrabban a pontos és világos depost, elöljárót, és ritkábban az összevont ekde elöljárót.

3 Tulajdon, birtoklás (birtokos eset): La domo de la patro (az apa a tulajdonosa a háznak). La koloro de ŝiaj haroj estas blonda. Kuzo estas filo de onklo aŭ onklino, kuzino estas filino de onklo aŭ onklino.

4. Dátum: Hodiaŭ estas la 2-a de Februaro. Nem lehet azt mondani, hogy: «la 2-a Februaro», mert az teljesen mást jelentene. Az előző kifejezés tulajdonképpen rövidítése annak, hogy la dua tago de Februaro (február második napja), míg a második azt jelentené, hogy a második február hónap. Például: Jam la duan Februaron mi pasigas en Ĉeĥoslovakio. További példák: D-ro Zamenhof naskiĝis la 15-an de Decembro 1859 kaj mortis la 14-an de Aprilo 1917. Moravska Ostrava, la 21-an de Januaro.

5. Ezek után a szavak után: plena, riĉa, abunda: Ŝi estis plena de ĝojo. Kanado estas riĉa de arbaroj. La arbo abundas de fruktoj. A de helyett lehet használni a je általános elöljárót, vagy összetett szót: Ŝi estis plena je ĝojo aŭ ĝojplena. (De a da nem használható mert a plena, riĉa, abunda nem jelent mértéket.)

6. Azt mondjuk: Mi lernas EsperantoN, de azt nem mondhatjuk: «Mi estas lernanto Esperanton» [bár magyarul igen], mert a lernanto, mint főnév kaphat tárgyesettel ellátott tárgyat, mely csak az igék kiváltsága. Ehelyett azt kell mondani, hogy: Lernanto de Esperanto. La verkinto de la libro. Gajnintoj de la konkurso.

7. Passzív (műveltető) igenév mellett a de a tevékenység végzőjét jelzi: «Homoj sur la tero» estas verkita de Stellan Engholm. La ŝuoj estas faritaj de ŝuisto. La kravato estas donacita de mia filino. Ha az eszközt akarjuk jelölni, amellyel valami készült (farata, farita, farota), akkor természetesen a per elöljárót használjuk: La letero estas skribita per inko. La forno estas hejtata per koakso. Ha az anyagot akarjuk megjelölni, amiből az a valami készült, akkor az el elöljárót használjuk. La ŝuoj estas faritaj el ledo. La domo estas konstruita el brikoj.

8. Minőség: ahelyett, hogy Li estas mezkreska vagy li havas mezan kreskon mondhatjuk, hogy Li estas de meza kresko. La ĉielo estas de griza koloro = La ĉielo estas grizkolora, vagy havas grizan koloron.

9. Ok: En Ĉinujo multaj homoj mortas de malsato. Li estas laca de la senĉesa laborado. A de helyett ugyanúgy megfelel a pro is: mortas pro malsato, laca pro laborado.

10. Néhány helyhatározóval: Interne de la koro li tute ne estis tiel trankvila kiel li aspektis. Ekstere de (= ekster) la urbeto estas mezepoka kastelo. Apude de (= apud) mi sidis iu strangulo. Nia klubejo estas proksime de (vagy proksime al) la ĉefa placo. Antaŭe de (= antaŭ) la familio kuris hundeto. La ferfabriko estas transe de (= trans) la rivero. Pri tio mi eksciis nur pere de (= per) vi.

65 Lasta tago ĉe hunoj

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Thu, 03 Sep 2009 18:37:46 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Jam estis eble noktomezo, kiam mi aliris la urbon. La homoj amasiĝis ekster la domoj kaj tendoj. Ĉirkaŭ torĉoj interparoladis ĉevalistoj. Foje ankaŭ pli laŭte.

Iuloke mi vidis liutistojn, kiuj starante sur ĉevalo kantis pri braveco de Atila. Tiuj estis multfoje kantitaj kaj aŭskultitaj kantoj, sed tiun nokton aŭskultis ilin la popolo kun alia emocio.

Ie brulis ankaŭ fajro: oraklistpastroj parolis tie pri estonteco, atentate en silento.

En ĉirkaŭaĵo de la palacoj estis ankoraŭ pli multaj ĉevalistoj, kiuj parolis ankoraŭ pli laŭte. Torĉo nur iomete lumigis la sangajn vizaĝojn. La palacoj aliokaze estis lumigitaj. Torĉo brulis ĉe ĉiuj enirejoj, kaj branĉofasko brulis ĉe la puto por lumigi la placon. Nun estis la placo malluma, kaj mallumaj estis ankaŭ la palacoj.

Kial estas la palacoj mallumaj? Aliokaze, se mortis granda ĉefsinjoro, post la entombigo estis granda funebra festeno. Tiuj kiuj amis la mortinton, tie sidis kun la familio ĉe la tablo, kaj dum silenta vespermanĝo paroladis pri la meritoj de la mortinto. Ĉe la tablokapo estis malplena seĝo, kaj telero. La animo de la mortinto sidis tie: lia estis la manĝilaro.

Mi pensis, mi vidos al honoro de Atila ankoraŭ pli grandan festenon. Kial ne okaziĝis tio? Kial tio ne okazis? Eble oni ne sciis: kiu devas doni la festenon? La nacio donos? Atila havis nek guberniestron, nek gubernatoron. Li mem faris ĉion. Ĉu devus doni ĝin la familio? Ĉu oni timis de ribelo?

Sed neniu pensis tiel pri la festeno. La bato estis tiel grandega, ke ĉiu nebulkonsciiĝis. La trono de Atila estas faŭka malpleno. Kiu estas sufiĉe granda, preni la glavon de Atila? Ĉi tiu demando okupis la animon de ĉiuj, kaj ne la festeno.

Mi estis laca, ke mi apenaŭ povis stari sur miaj piedoj: mi iris malantaŭ la palacon, en nian ĉambron.

En la ĉambro ne estis meĉujo. Mi aŭskultis: estis nenia ronketo. Estis nenio. Mi pensis, miaj kunuloj estas certe ekstere en la interparolantaj grupoj.

Do mi enlitiĝis, kaj dormetis nelonge, mi aŭdis ke sur la koridoro oni daŭre iris-venis, stamfadis, parolis. De ekstere foje-foje enaŭdiĝis krio aŭ kanto de liutistoj.

Nu, mi ne povis dormi. Mi vestiĝis kaj eliris.

Sur la placo kantis la maljuna liutisto Almad. Li staris sur la putrandaĵo, de kie kriis siajn versaĵojn. Granda homogrupo aŭskultis lin malgaje.

Kiam mi forlasis la placo, mi renkontiĝis kun Maĉa.

Li ekgapis min, kvazaŭ li vidus spiriton, kaj ke li tiel rigardas, ankaŭ mi gapas lin: kio okazis kun li?

– Ĉu vi? – elparolas li fine – ĉu vi estas ĉi tie?

– Mi ĉi tie estas – respondas mi admirante pri lia demando.

Li balbutis poste ion, kiel se li pardonpetus, sed alveni aliaj ĉefsinjoroj, kaj ili kuntiris lin.

– Reĝo Ĉaba! – aŭdis mi la krion de iu grupo el la placo.

Mi iris en la ĉevalejon, trovis mian ĉevalon, sursidiĝis, nur tiel sen selo sur la hararon, kaj elrajdetis inter la popolon.

Almod kantas:

Ni metis lian kadavron en triopan ĉerkon. Tiel ni portis lin sub teron, sub akvon.

Ekvibras kordo de pafarkoj; sagoj siblas: fidelaj servistoj lin ĉirkaŭfalas.

Je ĉi tiu frazo haltis en mi la korbatado. Mi haltis, kvazaŭ mi estiĝus ŝtono. Kompatema Dio, kio okazis?

La liutisto svingante la brakon daŭrigas:

La akvo de Tibisko malrapide, muĝante ekfluas, kaj kovras la tombon per brilantaj ondoj. Torĉoj forflosas, steloj terenfalas. Karaj, fidelaj servistoj lin ĉirkaŭfalas. Nigra mallumo hunan nacion kovras, pli nigra mallumo en niaj koroj estas la funebro.

Mi ĉirkaŭrigardas. Sabolĉ staras apud min. Mi prenas lian brakon:

– Kion parolas li pri la servistoj? – raslas mi kvazaŭ sufokante.

Li konsterniĝas. per grandaj okuloj rigardas mi.

– Ĉu vi ne estis tie?

– Ne.

– Kiel tio eblas?

– Pro ordono. Kion parolas ĉi tiu liutisto? Mi ne komprenas.

– Li kantas pri la servistoj. Ĉu vi ne scias? Ĉiu lia kara servisto estis mortsagita? Sed nu vi …

– Tiujn, kiuj estis en funebra vesto?

– Ankaŭ tiujn.

Mi ekŝanceliĝis tiel, kiel kiun oni kapbatis per plumba bastono.

Mi ne scias, kiam surteriĝis mi de la ĉevalo, kiu, kion parolis al mi, kiu foriris apud mi, kiu alparolis min, aŭ kiu puŝis min. Estis, ke mi sidigis min, kaj vee vokadis Emonjon, poste denove vagabundis plu. En la aŭrora lumo de la mateno konsterniĝis mi ĉe la bordo de Tibisko, kien oni entombiĝis la reĝon. Mi nur sidis, kaj rigardis, kiel freneziĝinta la flave ondantan akvon.

Kaj kiel mi tie revadas, mano tuŝas mian ŝultron, kaj ekparolas milda-trista virina voĉo:

– Zeta!

Mi levas mian kapon: Dŝidŝia staras apud mi. Ŝi estas pala kaj trista.

– Fuĝu – diras mallaŭte –, fuĝu! En la urbo terura estas la masakro.

Tiam mi konsterniĝis, ke el la malproksimo mi jam longe aŭdis strangan muĝon, batalan bruon, kian mi aŭdis sur la katalaŭna batalkampo.

– La popolo ŝiriĝis al du partioj! – diris plu mallaŭte Dŝidŝia – La hunoj murdas unu la alian, ĉirkaŭ la placoj. Fuĝu! For el tiu infero! …

Kaj dum ŝi tion diris, rigardis per larmaj okuloj, timante.

(Vi, benita animo, vi ĉiela anĝelo iranta en virina korpo! Via flugilo flirtis ĉiam apud mi, tamen nur tiam, en tiu momento malfermiĝis miaj okuloj. Ĉu ne vi estis ĉiam, kiu min amis, la fidela, kiu suferis por mi, kiun la sorto ordonis al mi? Kaj mi ne vidis vin. Miaj okuloj gluis senpaŭza nur al tiu, kiu jam kuŝas tie apud sia idolo, kun transsagita koro, en la profundo de Tibisko. Nur nun vidas mi ŝin, nun, kiam mi jam ne vidas la alian.)

Mi leviĝis kiel la lunatiko, kaj prenis la manon de la knabino:

– Dŝidŝia.

– Fuĝu, Zeta! Fuĝu!

– Ĉu vi kunvenos?

Ŝia kapo humile kliniĝis:

– Se vi permesas?

Mi ĵetis nur unu rigardon reen. La urbo brulis. La turo de la reĝa palaco flave ardis en la purpura maro de la flamoj. Preskaŭ matenkrepuskiĝus ankaŭ de okcidento.

Kaj ni ekveturis.

FINO

Seppik-27

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Sun, 30 Aug 2009 20:27:53 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

106. Nek, eĉ ne unu

Nek azt jelenti, hogy «kaj ne = és nem»: Mi ne skribis al li nek intencis skribi. Több dologra a nek ... nek párost használjuk: Mi havas nek monon nek tempon por tio. Li nek fumas nek uzas alkoholon. Nek li nek lia edzino sciis tion. Nek hieraŭ nek hodiaŭ mi ricevis leteron. La libro estas nek sur la tablo nek en la ŝranko.

Némelyek a nek szócskát az eĉ ne unu (nem csak egy) értelemben is használják: «Mi havas ~~nek~~ centimon en la poŝo». De ez a használat hibás.

A helyes forma: Mi ne havas eĉ unu centimon en la poŝo. És ugyanígy: Li ne diris al mi eĉ unu vorton (nem «~~nek unu vorton~~»).

107. -ejo

Ez a főnévképző szuffixum mindenféle szógyökkel használható, és valamilyen helyre utal, például: ĉevalo – ĉevalejo (ĉevala stalo = lóistálló), fojno – fojnejo; herbo – herbejo; ofico – oficejo; kafo – kafejo; lerni – lernejo; kuiri – kuirejo; densa – densejo.

Ügyeljünk a különbségre az –ejo és a ĉambro között. A manĝejo nyilvános hely (restoracio), általában több helyiséggel, míg a manĝoĉambro a lakás része, ugyanúgy, mint a dormĉambro, kuirejo stb. Az –ejo-val végződő szavaknak általában speciális és rögzített jelentésük van. Nem minden hely, ahol tanulunk lernejo, és nem minden hely, ahol kávét isznak kafejo!

108. -ujo

Az általában főnévi, de ritkábban igei gyökökkel is használt szuffixumnak 3 jelentése lehet:

1. edény, tartó, dogoz, láda különböző dolgok tárolására: mono – monujo; cigaro – cigarujo; sukero – sukerujo; kafo – kafujo; lavi – lavujo; kraĉi – kraĉujo, stb.

2. fa, bokor, mely gyümölcsöt hoz: pomo – pomujo; sorpo – sorpujo; nukso – nuksujo; frago – fragujo; mirtelo – mirtelujo, stb. De mivel -ujo egyidejűleg edényt is jelent, újabban a növények esetében gyakran hozzáteszik az arbo (arbeto, arbusto) szót inkább: pomarbo, pirarbo (= pirujo), rozarbeto, mirtelarbusto. Ily módon meg lehet különböztetni pl. az almát tároló edényt: pl. pomvazon aŭ -korbon (= pomujo) a pomarbo-tól, nuksovazon aŭ nuksoskatolon (= nuksujo) a nuksarbeto-tól, stb.

3. egy bizonyos nép által lakott ország: anglo – Anglujo; franco – Francujo; germano – Germanujo, stb. Ezen kívül: patro – patrujo (patrolando is, és patrio) ésEsperantujo (Esperantio is). De «~~hejmujo~~» nem használatos, csak hejmlando.

109. -ingo

Ez a főnévképző szuffixum csak főnévi gyökökkel használatos, és olyan tárgyat jelent, amely egy másik tárgyat tart, tárol, melyet azonban nem fed be egészen, az ujo-val ellentétben: plumo – plumingo [tollszár, nem tolltartó]; kandelo – kandelingo; cigaredo – cigaredingo [szipka, nem tárca]; piedo – piedingo [lábtyű!], stb.

110. -ilo

A főnévképző -ilo igei gyökökkel használatos és szerszámot jelent, amellyel csinálunk valamit: tranĉi – tranĉilo; tondi – tondilo; kombi – kombilo; flugi – flugilo; armi – armilo; kovri – kovrilo stb. Az -igi képzővel együtt is használható: vomi – vomigi – vomigilo stb. De az ilyen formák: «~~brosilo, biciklilo, martelilo~~», és hasonlók természetesen értelmetlenek, mert az eredeti formák: broso, biciklo, martelo stb. már magukban is eszközt jelentenek. Tegyünk különbséget az -ilo és maŝino között: kudrilo, kudromaŝino; skribilo, skribmaŝino.

Ugyanúgy, mint az -ejo és sok más szuffixum, az -ilo is egészen speciális és rögzített jelentésű szavakat képez: ne minden ilo, amellyel vágunk tranĉilo.

64 Entombigo de Atila

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Wed, 19 Aug 2009 20:42:40 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Posttagmeze jam kuŝis Atila tie, sur la ĉefplaco, sur alta katafalko, sub tendo el nigra silko ornamita per arĝentaj steloj. La flankoj de la tendo estis suprenkroĉitaj, ke la popolo povu vidi lin.

La ĉefpastroj oferis nigran ĉevalon malantaŭ la tendo, kaj la blinda Kama demandis la foririntajn hunajn spiritojn, kiel devas entombigi la reĝon Atila.

– Metu lin en tri ĉerkojn – tio estis la respondo. – La unua ĉerko estu el oro, kiel la sunlumo, ĉar li estis la suno de hunoj. La dua ĉerko estu arĝento, kiel la flugilo de kometo, ĉar li estis kometa stelo de la mondo. La tria ĉerko estu ŝtalita fero, ĉar li estis forta kiel ŝtalita fero.

Dum la ĉerkoj fabrikiĝis, la hunaj ĉefsinjoroj konsiladis pri tio, kiel estu Atila entonbigota. Ĉar la huna estas migranta popolo, kaj povos esti, ke iu reĝo ekiros, kaj kondukos la popolon en alian landon, kiel ankaŭ la abeloj esamenadas. Aŭ povos esti, ke el inter multaj aliitaj popoloj iu ŝtelista naciaĉo ekdeziras la oron. Aŭ povos eble esti, ke post jarcentoj denove estiĝos forta popolraso, kaj tiam oni elterigus la oran ĉerkon.

La maljuna Kama respondis laŭ la ĉiela inspiro:

– La Tibisko estas plena je malgrandaj insuloj. Iuloke, ĉe la pli mallarĝa branĉo forkonduku la akvon. Tie devas fosi la tombon, profunden, kaj pliarĝigu la fluejon, ke ĉi tie estu la plej larĝa. Poste, kiam la reĝo estos entombigita, rekonduku la akvon. Dum la paso de tempoj malfortiĝos la memoro, la ŝlimo kovros la ĉerkon: neniu scios, kie estas Atila entombigita.

Centmil fosiloj kaj sarkiloj komencis labori tiun matenon. Oni digis la branĉon de Tibisko per sakoj plenigitaj per tero, kie ĉirkaŭfluas Tibisko malgrandan insulon. Ĝis vespero jam estis fosita la tombo, tiel profunde, ke homo tie ne povus trovi.

Oni kovris la fundon per floroj, per foliaro.

La trian tagon estis preta la triobla ĉerko. Atila estis ankoraŭfoje levita alten, ke ĉiuj povu rigardi lin laste. Poste, akompanante kun la veado de la popolo, estis li matita en la oran ĉerkon. Oni metis apud lin lian glavon, pafarkon kaj oritan lancon. Sur lian kapon oni metis lian brilantan kaskon, kiun li portis dum bataloj.

Okazis kun mi io stranga afero la nokton antaŭ la entombigo. Kiam mi staris inter la maldormantoj, kaj senhumore aŭskultis la preĝon de la ŝamanoj, iu tuŝis mian ŝultron. Mi rigardis dorsen: Dŝdŝia.

– Kion vi volas?

– Venu.

Mi pensis, eble Emonjo mesaĝigis ion. Mi iris malfortete, indiferente, kiel ia stan-homo. Ni iris tra la homamaso, atingis la korton. Tiam jam estis neniu tie. Ŝi tiras min apud la muron.

Kaj flustras mistere:

– Mi petas vin: ne iru al la entombigo.

Mi sentis sur li odorakvon de Emonjo, kaj tio preskaŭ ekkolerigis min.

– Kial?

– Nur mi petas, petegas. Faru por mi ĉi tion unu!

– Sed kial? Diru la kialon.

Nokton mi havis teruran sonĝon. Mi sonĝis, ke Atila rajdis sur ĉevalo inter la nuboj kun malgranda homgrupo: sangaj ĉevaloj kaj sangaj homoj … Ankaŭ vi estis inter ili.

– Ve, iru en la inferon! – riproĉis mi ŝin.

Ŝi surgenuiĝis, kaj brakumis miajn krurojn:

– Ne iru, Zeta! Ne iru! Mi petas nur tion unu de vi. Iam pli frue mi pensis, mi povos peti ankaŭ pli grandan. Vi estis afabla al mi, kaj kara, kaj foje mi ĵetis rozon al vi el la fenestro. Vi prenis la rozon, kaj kisis. Mi pensis: mia koro estas tiu rozo …

Sango kuris en mian kapon:

– Ĉu vi donis tiun rozon?

– Ĉu vi koleras pro tio? Ĉu mi faris malbonon? Mi ne volis. Pardonu min. Mi ne embarasos vian vojon. Sed ne iru al la entombigo.

En la unua momento mia penso estis, ke mi piedbatos, subigos ŝin, aŭ mi ne scias kion faros al ŝi. Sed la surprizo malrapidis min, mi pensis ankaŭ: malsaĝa knabino! Ŝi ne scias kion ŝi kaŭzis!

– Trankviliĝu – respondis mi –, ankaŭ mi sonĝis ion. Mia sonĝo estis pli bona ol via estis, kaj certe estis pli saĝa.

Kaj mi lasis ŝin tie kaj foriris.

Tagmezon portis iu malgaja korpgardisto gravuraĵon, kaj diris, ke kies nomo estas sur ĝi, tiuj ne forlasu la ĉambron ĝis la entombigo. Estis ĉirkaŭ kvardek nomoj sur tiu vergo. Ankaŭ mia, kaj tiu de tri gravuristoj kiuj loĝis kun mi.

Post unu horo pli malfrue paŝis Mena-Ŝag en nian ĉambron. Du ŝamano-servistoj venis malantaŭ li. Unua portis iajn vestaĵojn, la alia torĉojn.

– Homoj – ordonis li rigore –, al la entombigo surmetu ĉi tiujn funebrajn sakojn. Vi iros apud la ĉevaloj laŭvice. Zeta, vi kondukos la grupon. Kiam la ĉerko estos portanta de la veturilo al la fundo de Tibisko, laŭ la signo de mia korno ĉiuj kliniĝos ĉirkaŭ ĝin, vi kiuj estos vestiĝintaj en ĉi tiu vesataĵo. Kaj vi restos tiel ĝis la finiĝo de funebra kanto.

– Kiel vi ordonas, sinjoro mia.

Kaj li foriris.

Mi rigardis la veston: ĝi estas sako kudrita el maldika, nigra drapo, etendas ĝis maleolo aŭ ĝis duonkruro, laŭ la alto de portanto. Sed estas larĝa. Havas ĝi truon nur por brakoj kaj okuloj.

Apenaŭ foriris Mena-Ŝag aperas virino en funebra robo en la pordo. Ŝi levas la vualon: Emonjo.

Rigardas ŝi miajn kunservistojn, kaj ordonas:

– Eliru!

La malliberuloj eliras. Mi nur gapas. Kvazaŭ marmorkolono vestiĝinta en funebra robo starus antaŭ mi. Sur ŝia vizaĝo estas malvarma pacienco, ŝia rigardo estas ia glaciiganta.

– Zeta – diras ŝi kun raŭka voĉo, mallaŭte –, mi vidas, vi havas jam vian funebran vestaĵon.

– Ĵus oni alportis.

– Mi alvenis kun peto. Mi scias, vi ĉion faros, kion mi petas. Kiam vi ekiros, vestiĝu, sed restu iomete malantaŭen. Atendu, ĝis viaj kunuloj foriros. Atendu min, ĝis mi alvenos ĉi tien.

Ŝi levis sian fingron. Ankoraŭ pli mallaŭte ŝi flustris:

– Ĝis mi alvenos.

Mi akompanis ŝin, ĝis la elirejo, sed mi nur iris – ekparoli malfruis.

Jam tiam la popolo de la palaco iradis en nigra vesto. Ankaŭ el inter la ĉevaloj oni elektis la nigrajn. Ceteraj ĉevaloj restis en la ĉevalaro.

Pripensadante revenis mi, ne komprenis, kion ŝi volas. Eble Dŝidŝia parolis ion al ŝi? Sed kiel spirite blanka estis ŝiaj vangoj? Ankaŭ ŝiaj movoj estis kiel mekanikaj? Ĉiuj havas ruĝajn okulojn pro ploro. Ŝi ne! Ĉirkaŭ ŝiaj okuloj estis blua ombro. Kial havis ŝi tian malsanecan rigardon?

Ĉirkaŭ je la kvara horo ekzumis la funebra korno. Eĉ la muro de la palaco ektremis de ĝia sono. Nj surmetis la strangan funebran veston, kaj ekiris.

Kiam ni estis ĉe la elirejo, mi diris al miaj kunuloj, kiuj iris malantaŭe:

– Mia zono restis en la ĉambro. Iru nur, ankaŭ mi iros.

Mi ne atendis eĉ kvin minutojn: malfermiĝis la pordo, kaj enpaŝis la knabino.

Ŝi haltis, rigardis.

– Ĉu estas vi?

– Jes, mi estas. Ordonu.

– Malvestu la funebran veston, kaj metu sur min! Rapide!

Ŝi ŝiris la vualon, kaj ĵetis surteren. Tiris ŝi ankaŭ la harpinglon el la haroj, kaj ĵetis en la angulon. Ŝia hararo dissterniĝas sur ŝiaj ŝultroj. Ŝiaj vangoj estas, kiel blanka vakso. Ŝiaj lipoj estas preskaŭ bluaj.

– Fraŭlino mia – diris mi mallaŭte, timante.

– Ŝŝŝŝ, eĉ ne unu vorton!

– Fraŭlino mia …

Tiam jam mi malmetis la sakveston, kaj tenis ĝin sur mia brako, sed ektimigis min la stana rigardo de ŝiaj okuloj.

– Metu ĝin sur min –flustris ŝi.

– Sed mi petas vin …

– Ĉu vi amas min?

– Ho,mia dio …

– Do tial surmetu … Ne: atendu ankoraŭ … Pli frue kisu min … Vi meritas tion … Mi scias, kiom vi turmentis … Mi scias, mi scias kio estas tio …

Kaj ŝi etendis sian sensangajn lipojn. Feliĉego estus al mi ĉi tiu minuto. Sed tiam … Ŝia lipo estis malvarma, preskaŭ mi kisus mortinton.

– Ne demandu ion – flustris ŝi –, demandu nenion.

Do mi demandis nenion, sed mi surmetis sur ŝin la veston kun iu malvarmiga apatio.

Ŝi havis ankoraŭ unu movon. Ŝi rimarkis, ke sur la brakojn ŝi havas nigrajn puntojn. Ŝi ŝiris kaj forĵetis ankaŭ tiujn.

Kaj ŝi elŝvebis kiel la ombro.

Mi restis tie. Kion mi faris, tion mi devis fari. Ŝi petis tion. Se ŝi petis de mi: salti en puton, mi eĉ tion farus, ĉar ŝi petis tion. Mi trovis stranga, ke ŝi enstaras inter la torĉistojn. Mi ne komprenis.

Ekstere eksoniĝis la funebra kanto, miksiĝis en ĝi la ek-ekmuĝa ploro de la popolo. Poste foje-foje eksonis la krio de huna pastro al la dio de hunoj.

Tiam mi ankoraŭ sidis en la ĉambro. En mia kapo turbulis nigraj pensoj.

Tamen, do kial vestiĝis ĉi tiu knabino en mian veston? La virinoj ofte ŝajnigas sin grava, ili blovas el malgranda fumo grandan nubegon. Certe ofendis iu Emonjon: eble sia patrino, eble iu reĝino? Eble ne selektis al ŝi meritan lokon al ŝia rango ĉe la ceremonio, kaj rebelis en si la nacia sento: ŝi faras, ke ŝi tiel emfazas sian funebron al la reĝo.

Ke oni povos min pendumi pro la malobeo de ordo, tio estis nur trakuranta penso. Kion Emonjo deziras, tio estas por mi ordono.

Mi kolektis la ŝiraĵojn de ŝia vualo, kaj kaŝis ilin en mian keston. Mi metis tien ankaŭ la pinglon. Morgaŭ mi reportos ilin.

Kiam mi forlasis la ĉambron, apud la ĉerko staris ŝamano Djorhe. Li surhavis tolan, funebran kovrilon aspergitan per sango. Lia kapo estis senharigita, kaj tranĉadita, ke fluis de sur ĝi sango. La ceteraj pastroj estis simile vestiĝintaj. Tiel estis ankaŭ la maljuna Kama, kiu staris ĉe la kapo de la ĉerko, kaj kontinue rigardis la ĉielon. La homamaso silente aŭskultis la malaltsonan kanton de ŝamano Djorhe, kiel li adiaŭis turnante fronte al la popolo:

– Ne havis ankoraŭ la mondo tian reĝon, kiu estus tiel amata de sia popolo, kiel mi, kaj mi tamen forlasas mian fidelan popolon!

Sekvis la mallaŭta muĝo de sufokita ploro. El la okuloj fluis la larmoj, kiel rivereto.

La ŝamano daŭrigis:

– Mi, kiu ĉiam marŝis la imperion de la mortulo, sed frunte lin mi neniam trovis, kaŝe li pafis min per sago, kiam mi dormis, kaj mi klinis mian kapon sur la koro de mia fianĉino. Dio benu vin, mia edzino Rika, pri kiu mi sonĝis dum militiroj, kaj kiu estis kara, kiam estis hejme, fruktodona arbo de miaj ambaŭ orpomoj, trista floro de mia reĝa palaco.

Kun korŝiranta krio leviĝis la reĝa damo, kaj ĵetis sin sur la ĉerkon. Kaj kun laŭta ploro kliniĝis tien la du reĝidoj: Ĉaba kaj Aladar.

La ŝamano daŭrigis:

– Laste mi parolas, mia kara filo, mia floro Ĉaba, kiu al mi estis la plej kara en la mondo. Vi ne rigardos al mi per ridetaj okuloj: vi ne diros al plue la unu vorton: patro. Sed se al vi estas malbono, rigardu la ĉielon: fulmo ekbrilos – la animo de via patro.

La popolo ploris kune kun la reĝa familio. La ŝamano laŭvice adiaŭis de ceteraj filoj de Atila. Li nomis Aladar la brilo kaj fiero de la huna popolo, Irnak – la stelo de la armeoj, Elak – kara leono, Degeziĉ – brila cerbo de la hunoj. Poste sekvis la militestroj, la ĉefaj altranguloj, la aliĝitaj reĝoj, fine mem la popolo, al kiu li proponis la konsenzon. Kaj la adiaŭo finiĝis tiel:

– Adiaŭ bela tero, lando ĉe Tibisko kaj Maroŝ, vi estas gepatra lando de mia plej brava popolo. Mian korpon enas nia terpatrino, sed mia animo flugas en la ĉielon.

Poste la maljuna Idar paŝis apud la ĉerkon, kaj ploris per kantata, forta voĉo:

– Ho, ve al ni! Nia popolo falis de la ĉielo. Nia suno, kiu brilis en tagmeza alteco, falis!

– Falis nia suno! – muĝis la popolo plorante.

Idar ŝanceligante la kapon etendis la brakojn al la ĉerko:

– Kial vi forlasis nin, Atila? Ĉu estas loko en mondo, kie oni amas vin pli forte, ol ni povis ami? Ho, ne ekzistas tia loko en la kreita mondo! Nenie! Kial vi forlasis nin, Atila?

La popolo ploregante ripetis la vortojn de la ŝamano. La viroj per panardo tranĉadis siajn vangojn, por priplori per sangaj larmoj lin, kiun ne indas priplori per simplaj larmoj.

Idar daŭrigis:

– Kiam ni ekvidis vian reĝan vizaĝon, ĝojis nia koro. Ekmoviĝis ĉiuj glavoj. Flamo puŝiĝis en niajn sangujojn. La patrinoj levis siajn bebojn kaj diris: Rigardu, ĉi tie iras Atila!

Kaj li daŭrigis dum kontinua plorego:

– Atila! Atila! Vi estis nia ĝojo, kian ĝojon ni konis neniam; vi estas nun nia doloro: kian doloron ni sentis neniam! Via nomo estis nia fiero, estis nia turo videbla de malproksimo; nun vi estas nia humilo, nia disfalo en funebron!

Lia voĉo eksingultis, kaj luktante kun ploro li daŭrigis:

– Estis reĝoj famaj, fortaj sur ĉi tiu mondo, sed neniu estis, kiel vi Atila!

– Tia reĝo ne estis! – ripetis la plorego de mil kaj mil homoj.

– Kaj estos reĝoj, sed tia estos neniam, kia vi estis.

– Ne estos tia reĝo iam! – ripetis la popolo.

– Via nomo ekbrilis, kiel la leviĝanta suno el la nokto. Kial vi returnas, Atila, en la nigran nokton? La malsupreniranta suno kunportas siajn radiojn: vi kunportas la gloron de hunoj.

– La huna popolo havas sian finon! – ekkriegis la ĉefmilitestro.

La popolo ripetis la vortojn de la ĉefmilitestro kun tempesta ploro, kaj la ŝamano povis daŭrigi nur post kelka temo:

– Kiel povas vi forlasi la armeon, de kie pli forta ne estis en la mondo? Kiel vi povas forlasi vian oran tendon, pompan palacon, vian gloron radiantan tra la mondon? Ho, falis el via mano la glavo de Dio! Ho, vi lasis orfa ĉi tiun popolon.

Li ne povis plu paroli. La homojn okupis tia frenezaĵo, ke sango fluetis el liaj vangoj. Ili jam fendadis siajn brakojn, brustojn. La ĉefmilitestro pikis panardon en la brakon. La virinoj svenis. Ankaŭ la maljuna reĝo Adarik ekvertiĝis, kaj falis apud la ĉerkon.

La ŝamanoj surmetis la ĉerkon sur la funebran veturilon, kaj la dekdu nigra ĉevalo ekiris al Tibisko.

Frunte kondukis oni Fulmon, la plej ŝatitan ĉevalon de Atila. La ĉevalo estis seligita kaj kovrita per nigra tolo. Malantaŭ la ĉevalo iris perpiede dekkvar kronaj reĝoj kun funebra vualo. Post ili sekvis la pastroj, iu en nigra, iu en blanka vesto. Ili estis ĉirkaŭ cent. Multaj kantantaj knaboj iris antaŭ la pastroj, kaj kune kun ili kantis la funebran psalmon de hunoj. Antaŭ ili paŝadis ĉiuj muzikantoj, kiuj formis unu orkestron. Kaj ili fajfis ian strangan, malĝojan melodion, kian mi ne aŭdis ekster la lando de hunoj.

La familio perpiede akompanis la ĉerkon. Perpiede iris la reĝinoj, kaj la filoj de Atila; la ĉefsinjoroj, la ĉefoficiroj, la hunaj magnatoj, ĉiuj estis senĉape, en ŝiritaj vestoj.

Apud la ĉerko ambaŭflanke iris malrapide la korpgardistoj. Ili havis kaskon, sed kovritan per funebra vualo. Ilia vesto ŝirite pendolis, iliaj vizaĝoj ne estis rekoneblaj pro la sango.

Foje-foje ekbruis la tamburoj, foje-foje eksonis krio:

– Atila, mia bona reĝo!

Tiam la krio trakuris la popolon, kiel la popolo ripetis ĝin.

Teruro estis vidi ĉi tiun popolon, multe, kiel la maro. La viroj estis ĉiuj kun sangaj vangoj, en sanga surtuto. La hunoj kune svarmis kun jasoj, kiuj venis en skvamaj kirasoj. Alvenis gepidoj, sarmatoj, ugoroj; kolektiĝis ĉiuj popoloj el proksomo de tritaga iro. Tiuj jam surpiede akompanis la ĉerkon. Ili kunportis siajn flagojn, kiel ili marŝas en militon. Sed la koloron de flagoj malheligis nigraj vualoj aŭ nigraj rubandoj.

Mia rigardo serĉis la grupon vestita en nigrajn draposakojn. Mi trovis ilin apud la korpgardistoj. Mi pensis: mi traboriĝos al ili, serĉos Emonjon. Mi restos en ŝia proksimo, kaj gardos, ke ne okazu io malmona al ŝi. Sed mi vane serĉadis. Ili estis proksime, mi povus rekoni la vizaĝojn, sed en tiu nigra sako ĉiuj iĝis ne rekonebla: Emonjo perdiĝis inter ili.

Se mi irus inter ilin – mi pensis –, eble mi ankoraŭ povus rekoni ŝin: neniu havas tian blankan manon, kiel ŝi. Mi rekonos ĝin eĉ inter cent manoj per unu rigardo.

Mi devis returni por torĉo, ĉar post unu horo vesperiĝos, kaj ĉiuj portas torĉon.

Do mi reiris. La palaco estis senhoma. Antaŭ ĝi vidis mi hieraŭ stakon da torĉo. Sed nun mi ne trovis eĉ unu torĉaĉon.

Dume la funebra marŝo antaŭeniris, kaj mi akiris nur inter la popolon. Vane mi boriĝadis pli kaj pli antaŭen: malantaŭ la ĉefsinjoroj jam tiel densiĝis la homoj, ke estis neeble penetri ilin.

Intertempe malsupreniris la suno, kaj kovris la nubojn per purpur-ora koloro.

Tiam ni jam forlasis la urbon. La flava akvo de Tibisko ondadis antaŭ ni.

Mi laciĝis pro trapuŝado. Mi haltis apud iu poplo.

Mi pensis, mi atendas ĝis foriras la densa parto de la homamaso. Poste mi pensis, ke mi ne pluiras: kial rompigi-piedpremigi min. Se mi jam malfruis aliri la proksimon de la korpgardistoj, mi jam eĉ ne povos vidi, kiel estos Atila metata en la tombon.

Mi grimpis sur iu branĉo de la arbo, kaj de tie mi rigardis la marŝon. Poste mi grimpis ankoraŭ pli alten. Neniu atentis min. De la arbo mi vidis la insulon, kaj la senakvan fluejon de Tibisko. Ĉe la alia branĉo elfluis la kunpremiĝinta akvo sur la kampon.

Intertempe malsupreniris la suno, kaj la lumo de torĉoj pli kaj pli forte brilis en la vespera mallumo. Ĉiu homo havis torĉon. Kiom da torĉo estis tie? Eble miliono, eble pli milionoj. Sur la ĉielo ne videbliĝis nek luno, nek steloj, sed sur la tero estis steloj sennombraj. Preskaŭ malsuprensinkus ĉiuj steloj de la ĉielo, por akompani la reĝon Atila en la tombon.

La marŝo malmultiĝis sub mi, kaj amasiĝis ĉe la bordo de Tibisko. Mi aŭdis la funebrajn kantojn kaj la tamburtakton de la malproksimo. Poste sekvis iomete silento: eble la ŝamanoj preĝis.

Mi malsuprengrimpis de la arbo, kaj iris al la ĉevalistoj, kiuj kondukis la ĉevalojn de la piedirantaj ĉefsinjoroj kaj reĝinoj.

Kiam mi venis al ili, jam sonis la kornoj. Ĉiuj kornoj sonigis la signon, per kiu en kampadejo oni vokas al dormo la armeon.

Dormu Atila! Bonan nokton!

Poste subite aŭdiĝis zumo, simile kiam pluvego estas en malproksimo. Oni dismetis la sakobarilon, kaj lasis la akvon sur la tombon. La torĉoj suprenflugis, skribis grandan arkon en la aero, kaj mallumiĝis: ĉiu ĵetis sian torĉon en Tibiskon.

Kaj la popolo ekiris tiam reen.

Kaj mi atendis. Mi pensis, iru ili antaŭ mi, kaj mi atendos Emonjon. Sed mi tamen devis reiri al la arbo, kaj tie atendi, ĉar la multaj ĉevaloj kaj homoj denove kaj denove puŝiĝis al mi.

Laŭ lia voĉo mi rekonis korpgardiston Balasa.

Ankaŭ li haltis ĉe la arbo, kaj interparolis kun kelkaj kunuloj.

– La ĉevalon – diris – ne devus tiel lasi.

– Eĉ ne lasis oni ĝin – respondis alia voĉo.

– Sed lasis oni tiel.

Mi ne komprenis, kion signifas „oni tiel lasis”, mi komprenis nur tiom, ĉe oni mortpikis la ĉevalon de Atila ĉe la tombo, kaj oni kuŝigis ĝin apud la ĉerkon.

Tio estis laŭ ordo, mi sciis. Ĉiu huno estis tiel entombigita: kapon al okcidento, piedojn al oriento, kaj la ĉevalon apude, maldekstre. Ankaŭ la ĉevalo havas animon. Noktomeze ambaŭ animoj ekmoviĝas, vekiĝas. La huno surĉevaliĝas, kaj flugas inter la stelojn.

Sed jam devus alveni ankaŭ la servistoj. Mi rigardas, perfortas miajn okulojn: mi ne vidas eĉ unu. Jam la reĝinoj kaj la reĝidoj venas reen: la virinoj sidas sur ĉevalo, kiun kondukas ĉevalisto.

Mi rekonas ankaŭ la ĉefsinjorojn.

Kaj mi aŭdas pli fortajn voĉojn, ol kiuj ĝis nun mi aŭdis: ili kverelas, disputas.

– La glavon meritas Aladar!

– Li destinis reĝidon Ĉsaba, ankoraŭ en sia vivo!

– Csaba ankoraŭ estas infano! La hunan popolon komisii al infano ne indas!

– Tie estas la ĉefmilitestro!

Kaj la vortbatalo estiĝas pli kaj pli incitita. Centoj kaj miloj parolas nur pri tio.

Dum horoj jam marŝas reen la amaso, sed kie estas la kunuloj kiuj estis vestiĝintaj en funebran sakon? Certe ili restis malantaŭen, ĉar ili lokadis la arbofoliojn, florokronojn sur la ĉerkon. Sed tamen ili devus jam esti ĉi tie.

Mi atendas. Mi malsuprengrimpis de la arbo. La luno nun aperas el malantaŭ la nuboj, sed ĝi estas nur mallarĝa lun-arka falĉileto, apenaŭ radias lumon. Foje-foje ekbrilas unu glavo, unu sagopinto apud mi. Mi ekkonas kelkajn vizaĝojn. Venas ankaŭ virinoj. Ies infano ploras:

– Paneton …

Poste maldensiĝas la amaso, kaj finiĝas la marŝo.

Mi jam antaŭeniras, se mi vidas iun, kiu venas surpiede, kaj similas al Emonjo.

Vane: ŝi ne venas. Certe ili malvestis la sakveston, ĵetis sur la tombon inter la florkronojn kaj torĉojn, kaj Elinjo aliĝis al la reĝino.

Seppik-26

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Tue, 18 Aug 2009 09:49:34 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

103. -ono, -ope

Az –ono osztó szuffixum: duono =1/2, 0.5, triono = 1/3, kvarono = 1/4, dekono = 1/10, 0.1,stb. Csak számnevekkel együtt használjuk, ezért nem lehet azt mondani, hogy «~~kretono~~» ahelyett, hogy parto de kreto.

Az ope- gyűjtő, csoportosító szuffixum: Ili promenas duope. Ni skiis triope. Same kiel -obl- ĝi estas uzata ankaŭ kun la radikoj kelk, mult kaj plur: Multope vojaĝi estas pli interese ol unuope. Komence mi lernis tute sola, sed nun ni lernas jam kelkope.

104. Po

A po szétosztó, elosztó viszonyszó csak számnévvel együtt használatos: Por miaj kvar infanoj mi aĉetis dek du pomojn kaj al ĉiu el la infanoj mi donis po tri pomojn. Tiu ĉi libro havas sesdek paĝojn; tial, se mi legis en ĉiu tago po dek kvin paĝoj, mi finos la libron en kvar tagoj. Helytelen tehát az ilyen mondat, mint például: «~~Ni veturis kvindek kilometrojn po tagO~~» Helyesen: Ni veturis po kvindek kilometroj (ĉiu)tage.

Mint a fenti példák is mutatják, a po mellett mindig alanyeset áll, még akkor is, ha közvetlen tárgyról van szó, vagy ha a po nélkül a főnév -n végződést kapna: Al ĉiu el la infanoj oni donis tri pomojn. Al ĉiu el la infanoj mi donis po tri pomoj. Ugyanez a helyzet a ĉirkaŭ esetében, ha proksimume értelemben használjuk: Mi ricevis de li ĉirkaŭ kvindek kronoj. Ni havas jam ĉirkaŭ 40 gekursanoj. Ni havas jam 40 gekursanojN. Az ilyen esetekre azt a szabályt kell alkalmazni, hogy az elöljárók alanyesetet vonzanak.

De, mivelhogy természetellenes, hogy az ige közvetlen tárgya alanyesetben álljon, sokan a po és a ĉirkaŭ után is ugyanolyan esetet használnak, mintha a po ott se lenne (lásd a 47. és a48. szakaszokat is): Ĉiutage estis legataj po dek kvin paĝoj (alany). Mi legis ĉiutage po dek kvin paĝojN (tárgy). Mi donis al la infanoj po tri pomojN. En nia klubo estas jam ĉirkaŭ kvindek membroj (alany). Nia klubo havas jam ĉirkaŭ kvindek membrojN (tárgy).

Néha a po után irányt mutató tárgyeset is állhat: La servistino kondukis la gastojn en po unu ĉambroN.

Prefixumként, előtagként más gyökökkel is használatos: Ni vendas pogrande kaj pomalgrande (podetale). Li disdonacis popece sian tutan havaĵon. Ponumera vendado de «Literatura Mondo».

Megjegyzés: A po szócska használata teljesen el is kerülhető, ha emiatt a kifejezés tisztasága, érthetősége nem szenved csorbát: Al ĉiu el la infanoj mi donis tri pomojn. En ĉiu tago legos dek kvin paĝojn. Ni veturis kvindek kilometrojn (ĉiu)tage.

105. Óra

Tegyünk különbséget e mondatok között: Mi skribis tri horojn. Nun estas la triA horo. Mi ekskribis je la triA (horo).

Ha meg akarjuk tudni, mennyi az idő, így kérdezünk: KiomA horo estas? A kérdésre általában melléknévi alakkal válaszolunk, elhagyva a horo szót, és a perceket tőszámnevekkel mondjuk:

3.05 (15.05) – La tria (dekkvina, dek-kvina) kaj kvin minutoj; kvin minutoj post la tria.

4.15 – La kvara kaj kvarono; kvarono post la kvara.

5.30 – La kvina kaj duono; duono post la kvina; duono antaŭ la sesa.

6.45 – La sesa kaj tri kvaronoj; kvarono antaŭ la sepa.

7.50 – La sepa kaj kvindek minutoj; dek minutoj antaŭ la oka.

Létezik tehát három változat a percek, negyedórák és a félórák kifejezésére:

1. ka-jal (la naŭa kaj dudek minutoj),

2. post-tal(dudek minutoj post la naŭa) kaj

3. antaŭ-val (dudek kvin minutoj antaŭ la deka).

Az ilyen formák: «~~kvarono de la deka~~» és «~~kvarono je la deka~~», melyeket sokan használnak, nem világosak és nem is jók. Mit is jelent ez?: «kvarono de (je) la deka»? Negyedóra kilenc után, vagy negyedóra tíz előtt?

Az időpont jelzésére, amikor valami megtörténik, a je elöljárószót használjuk: Je kioma horo vi enlitiĝis hieraŭ? Mi enlitiĝis precize je la dekunua (dudektria). De ha a percekkel kezdjük, akkor tárgyesettel jelöljük az időt a je helyett: Mi enlitiĝis dek kvin minutojN post la dekunua. Ni tagmanĝis duonoN antaŭ la tria.

Az időtartam kifejezésére a de ... ĝis szópárt használjuk: Mi dormis de la dekunua ĝis la sepa.

63 La morto de Atila

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Sun, 16 Aug 2009 07:16:56 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Ĉi tiun jaron frue alvenis la printempo.

Jam je la fino de februaro bluis la violo en la haroj de hunaj knabinoj, kaj la kampo estis verda. De la aliancaj armeoj alvenis mesaĝoj tago post tago, ke ili ekiris, kaj ke apud malsupra Danubo ili atendos la armeon de Atila.

Eble anonciĝis nun pli granda popolamasoj sub la flago de Atila, ol al la okcidenta militiro. La stelo de Atila brilis alte. Post la katalaŭna batalo neniu dubis plu, ke apartenas al li la tuta mondo.

Ni aŭdis, ke Marciano tre ektimiĝis. Se ni aliros, li surgenue portos sian kronon antaŭen al Atila. Kion li povus fari ion alion? En tiu tera mondo estas nur unu reĝo, kiu regas.

En la domo de skribistoj ni interparoladis ankaŭ pri tio, ke Atila translokigos sian rezidejon en Konstantinapolon. Marmora palaco taŭgas al la sinjoro de la mondo, kaj ĉemara urbo indas al la nobilitatoj de la huna popolo.

Ni nur atendis ankoraŭ la nuptofeston. Kaj Atila eble post la alian tagon ekiros, kaj kunportos la novan edzinon.

Iun printempan tagon estis okazinta ankaŭ tio.

La pastro benis ilin je tagmezo. Sur la ĉefplaco brulis pli da ŝtiparoj. Oni oferis blankan ĉevalon, kaj el sakoj verŝis incenson sur la fajrojn. La urbo estis plena de floro. Sur la placoj estis bakataj bovoj kaj ŝafidoj. Ĉie fluis vino, kaj sonis muziko, tintis spronoj, kantis liutistoj.

En la palacon de Atila estis invititaj mil gastoj. La salono ricevis novan ornamon je tiu okazo. La muroj kaj kolonoj estis kovritaj per larĝegaj tapiŝoj. En la anguloj de la salono blankis grekaj-romiaj di-skulptaĵoj faritaj el marmoro. Tiuj estis ĉiuj portitaj el la romiaj urboj. Sed estis nur viraj skulptaĵoj. La virinajn statuojn ne toleris la hunaj virinoj. Ankaŭ la viraj skulptaĵoj estis kovritaj. La kapon de virajn statuojn oni ornamis per ĉapelo.

Flanke brilis grandaj kandelingoj el oro kaj arĝento. Sur la tabloj estis mil manĝilaroj, el arĝento kaj oro. Je la mezo de la salono pendis skulptita barelo sur ĉeno, donaco de la romia papo. La plej maljuna lacrimae Christi estis ĝia enhavo.

Ĉe la tagmanĝo mi ne estis en la salono. Ekstere, sur la milita ekzercejo la hunoj aranĝis konkuron – mi rigardis ilin. Aliloke ŝnurdancistoj, avzonaj komediistoj, alanaj tranĉilĵetistoj, grekaj aktoraĉoj amuzigis la popolon. Sur la placo, antaŭ la palaco Cerko rajdanta sur balailo mimis la ĉefsinjorojn: la grandventran Eslason, kiel li rajdas streĉite la ventraĉon; Ĉaton, kiel tirante la lipharon orgojlas; la virbovkapan Maĉon, kiel rajdas, pendante sian grandan kapon; Urkon, kiel streĉante la kat-okulojn krias:

– Antaŭen! Reen! Hok-hok!

Mi jam konis tiujn ŝercojn, mem la mokitaj ofte ridis pri ili. Sed la popolo unufoje vidis, kaj ridegis. La ĝojo sonis ĉie en la urbo de Atila.

Poste kiam krepuskiĝis, centmiloj da torĉoj ekflamiĝis sur la tero. La popolo amasiĝis antaŭ la palaco, kaj deziris vidi la reĝon.

Eĉ aperis la reĝo, kun la nova edzino, kiu estis vestita en blanko kun krono sur la kapo. La popolo akceptis ilin kun ĝojsaluto, kiu tremigis ankaŭ la ĉielon. La viroj skuis iliajn ĉapojn, la virinoj iliajn tukojn. La ebrieto de ĝojo ruĝiĝis sur ĉiu vango.

Mi, kiu kun trankvilaj okuloj povas rigardi ĉiun ekscititon, tiun nokton eĉ mi ne povis leviĝi super la senton de amaso. Ankaŭ mi flirtis peĉan torĉon, kaj kriegis kun la hunoj:

– Vivu Atila! Beno!

Li jam ne estas barbara estro en miaj okuloj, sed tenilo de mia bonŝanco, mia vivanta suno, mia eterna reĝo.

Poste, kiam Atila reiris, la popolo amuziĝis plue en grupoj. Mi iris preter la domo de Ĉatoj, kie italiaj kantistoj kaj kvadaj dancistoj frapadis la telertamburon.

Kiel mi staris tie, mi ekvidis en la grupo la servistaron de Ĉatoj, inter ili estis Dŝidŝia. La knabino staris en la unua vico apud Perleto, kaj la brilo de torĉoj prilumis ŝin.

Surprizis min la beleco de la knabino.

Kiu estis ŝi, kiam mi ŝin unuan fojon vidis: fuma, nematura infanaĉo. Nun ŝia vangoj estas blankaj, iomete ruĝaj. Ŝia ambaŭ nigraj okuloj: kiel du nigraj papilioj. Ŝi havas abundajn harojn. Ŝiaj brakoj, gamboj estas belformaj. Nur rigardis ŝin miaj okuloj, kaj mi miris.

Uzura rimarkis min, kaj mansvingis, ke mi akompanu al ili. Mi volonte faris tion.

La kvada dancisto tiam komencis la torĉodancon. Li estis juna viro, kun fleksebla talio, facile turnis kaj saltadis. Lia atrakcio estis, ke lerte serpentis la torĉojn ĉirkaŭ sia korpo. Sed eble por favoro de la festo li ŝmiris pli multan grason sur la kapon, kaj la flamo kaptis en la harojn, kaj la danco ĉesis je granda bonhumoro de hunoj.

– Iru ni alien! – kriis Uzura

Kaj prenis la brakon de sinjorino Raba, kaj kuntiris ŝin.

– Ni iru!

Lado brakumis Perleton.

Por mi restis Dŝidŝia. Si brakumis min, kaj ni promenadis sencele en la svarmanta urbo.

Ili, povruloj malofte povis ŝiriĝi de la domo. Nun ĉiuj forlasis ĝin.

Ni promenadis en la lumo, en la amuzo. Foje-foje ni haltis ĉe iu grupo. Mi rigardis, kiel turnadas la fraŭloj la plenvizaĝajn hunaj virinetojn.

– Tjuhaj!

Poste ni aŭskultis kantojn pri la italia militiro. Iun kanton mi povas ankaŭ nun rememori. Tio temis pri tio, ke sur la italia ebeno oni serĉis lokon por tendo de Atila. Necesus ia monteto, sed ne estis. „Do, estu” – diris la ĉefmilitestro. – „portu ĉiuj grundon po ĉapelo!”

Tiun nokton estiĝis monto tie.

Ni promenadis plue.

Subite mi sentis, ke tremas la brako de Dŝidŝia.

– Ĉu eble vi malvarmas? – demandis mi kareseme.

Ĉar ni estis tiam ankoraŭ je la komenco de printempo.

– Ne –respondis ŝi.

Kaj rigardis ŝi min feliĉe.

– Kiel bela vi estas, Dŝidŝia! – admiris mi pri ŝi – ĉu vi scias, ĵus mi rigardis vin admirante.

Ruĝiĝinte, ridete tiris ŝi siajn ŝultrojn:

– Kion utilas, se mi estas bela – diris ŝi mallaŭte –, ne valoras tio por mi ion.

– Nunu, mi ne aŭdis iam, ke iun oni bedaŭris, ĉar estas bela. Ĉu vi aŭdis tiaĵon? Se jes, oni povas bedaŭri ankaŭ vin.

Kaj kiel lia brako ripozis sur mia brako, mi vidis, ke ankaŭ ŝia mano estas belforma.

Ni silentis.

Se Emonjo ne estus sur la tero – pensis mi –. ĉi tiu knabino estus ĝuste bona por mi.

Sed tio estis nur transfluganta penso. Kiam ni iris al la hejmo, mi pripensante adiaŭis de ili. La esperoradioj de la sekvanta tago brilis jam en mia animo: morgaŭ! Fine ankaŭ min akiros festo! Brilanta tago, mia bela, granda festotago!

Mi ellitiĝis min. Eĉ miaj gravuristo-kunuloj rapidis. Ni po kvar havis unu ĉambron, apud la ĉambro de Konstantino. Tio estis iomete pli bona ol la ĉambro de sinjorino Raba. Anstataŭ amelodoro, ĉi tie regis odoro de gajlo, sed la muroj estis kovritaj per preĝejaj bildoj: diversaj oleopentraĵoj, sanktuloj kun rigida vizaĝo, seriozaj anĝeloj. Eĉ mi ne scias, kial alportis ilin la hunoj: neniu bezonis ilin, eĉ por veltola saketo por bestnutraĵo.

– La tolo estas malforta – diris oni malestime.

La antaŭan vesperon mi malfacile povis ekdormi. La espero ludigis siajn demandojn en cent formoj antaŭ miaj okuloj: kion povas mi atendi de Atila?

Certa estas nur, ke li liberigos min. Post ĉiu nuptofesto liberigis li siajn sinjorajn malliberulojn, pro tio, ke ili rememoru tiun tagon. La liberigitaj malliberuloj povas hejmeniri, se ili volas. Nur kelkaj iris hejmen. La manpremo, per kiu la liberigo okazas, restigas la malliberulon apud Atila.

Do, ankaŭ al mi etendos li la manon. Ankaŭ la reĝoj sentas feliĉon, se tion faras. Sed kio estos poste?

Kio estos, se mi ne ricevos, nur ornamitan glavon, kaj ĉapelon? Ne, tio ne povos okazi. Mi ricevos de li belan tendon, grandan havaĵon: ĉevalojn, bovinojn, servistojn. Eble ordonos al mi edziĝi antaŭ nia formarŝo. Ne, tion li ne ordonas nun, nur post la militiro. Tiam jam ankaŭ mi kalkulos dek homojn, kiam la predo estos dividita.

Tiaj pensoj turbulis en mia kapo matene, kiam mi vekiĝis: la miksaj ektremoj de feliĉo kaj dubo. Mi vestis kun tremanta koro, kiel fianĉino, kiu vekiĝas al la tago de sia nupto. Al la sandalo mi kroĉigis oran spronon. La harojn mi ŝprucis per bonodora akvo, kaj ordonis ĝin en buklojn.

La ĉielo estis iomete nuba. La aero estis malvarmeca. En la urbo foje-loke ankoraŭ sonis muziko.

Sur la larĝa galerio de la palaco ankoraŭ estis kolektiĝantaj la ĉefsinjoj kaj mallaŭte interparoladis. Tie staris la ĉefmilitestro en blua velurĉapelo, sia glavo esti sur sia dorso. Tie staris ankaŭ mia mastro, li tondetadis sian longan lipharon. Tie staris la Libera-Greko: kiu el ĉevalidleda botelo regalis vinon al maljuna Barĉa. Tie staris Oresto, kelkaj ĉefoficiroj, reĝo Adarik, Berki, Orgovanj, Dorog, Maĉa, Kason, Upor: ĉirkaŭ kvindek ĉefsinjoroj, en malgrandaj grupoj. Ili atendis la sonon de doma korno, ke ili permesos iri en salonon.

Sur la korto muĝis bovinoj, kaj blekis ŝafoj. Tiuj estis donacbestoj: sep blanka bovino kun oritaj kornoj; sep blankaj belĉevaloj kun oritaj hufoj; sep ŝafoj; sep blankaj kaproj, ankaŭ ilies kornoj estis oritaj; sep blankaj kokinoj, sep blankaj pavoj, sep blankaj kolomboj, sep blankaj gruoj – nu sep diversaj aĵoj, ĉiuj sep blankaj.

La pordo de la koridoro jam estis malfermita, kaj tie staris kelkaj dormemaj korpgardistoj. Pli ene en la mallumeto de la koridoro ruĝiĝis la kaftano de kapitano Edekon. Certe li gardis tie dum la tuta nokto, kaj merite al lia ofico, li volis esti la unua, kiu deziros feliĉan, bonan matenon, kaj forton, sanon al Atila.

La Libera-Greko alparolis min:

– Nu, knabo, por kiom vi vendus vian hodiaŭan tagon?

– Nu, se mi povus ricevi kun ĝi, kiun la reĝo ne povas doni, sed al kiu sen la donaco de la reĝo mi ne povas akiri, tiel ja mi ne donus eĉ por la romia imperio. Kaj se tion mi ne povas ricevi, kion mi esperas, tiam mian liberecon, kaj ĉiujn donacojn de la reĝo mi donos al la diablo senkoste.

La Libera-Greko ridis.

– Mi ŝatas la enigmoj, sed mi ne entreprenas solvi tion. Kio estus do tio?

– Se la reĝo donus al mi ĉion sian oron, kaj aldonus la la sunon, la lunon, kaj en sako ĉiuj stelojn de la ĉielo, tio ĉio estas nenio kompare kun tio, kion mi atendas de tiu ĉi tago.

Li ridis:

– Tion mi eĉ tiel ne komprenas.

Kason la ĉefkornisto poŝadis kun dormemaj-ruĝaj okuloj en nekutima ornamo al la grupo. Li demandis, ĉu la reĝo vekiĝis jam. Li manpremis kun kelkaj sinjoroj, kaj trinkis el la botelo de Kamoĉa.

– Kial vi alportis vian kornon? – demandis Vaĉar. – Ĉu vi pensas eble, ke ni jam hodiaŭ ekiros?

– De Atila estas imagebla eĉ tio – respondis Kason –, frue printempiĝis.

Nian interparoladon interrompas bruo. Edekon kuregas sur la koridoro direkte al ni. Li ne havas kaskon sur la kapo. Kun taŭzita mieno raslas al la gardistoj:

– La ĉefmilitestron …

Kaj sufokiĝante skuas la manojn:

– La ĉefmilitestron! Kuru al ĉefmilitestro! Al ĉefpastro! … Al kuracistoj! …

Kaj ni nur ekrigidis.

La ĉefmilitestro staris tie antaŭ li, sed li estis tiel konfuzita, ke ne vidis lin.

– Kio okazis? – demandas la sinjoroj.

Edekon ŝanceliĝas al la muro, kiel ebriulo. El liaj okuloj fluas larmoj. Kun pugnoj batas sian frunton:

– Aj, aj al ni! – krias li, ke ni kvazaŭ glaciiĝas pro lia vorto.

La ĉefmilitestro tenas liajn ŝultrojn:

– Mi estas tie: kio okazis?

– Li mortis! – eruptas la vorto el la homo, sed je tiu terura voĉo, kiel se lia koro elŝiriĝus.

Kvazaŭ fulmobatus ĉiujn. La pensado interrompis en la kapoj. Kiu estas, kiu mortis? Neniu maltimis demandi. Tio estis tiel grandega teruraĵo, ke ni maltimis kredi je niaj oreloj.

Fine la ĉefmilitestro ekmoviĝis, kvazaŭ dirus mallaŭte el profunda sonĝo:

– Estas li murdita? …

– Mi scias nenion – raslis Edekon –, la virino ŝrikis, kaj mi enkuregis. Atila … tie kuŝas … surdorse. Mi krias al li: Sinjoro mia! Mi skuas lin … li ne respondas …

Kaj la homo apogante sin al la muro ploregas.

Ni ekiris, kiel somnambuloj: senvorte, tumulte, tra la pordo, laŭ la obskura koridoro, malsupren laŭ la ŝtuparo al la etaĝo, kie estas la dormoĉambro de Atila. Sed tio okazis tiel mekanike, silente, kvazaŭ ni ĉiuj movus devige en iu sonĝo.

La ĉambro ne havas pordon. Nur dika, blua silkodrapiraĵo kovras la faŭkon ĝis la planko.

La sinjoroj tumulte svarmas enen. Ili kuntiras ankaŭ min. La duflugila pordo malfermiĝegas. Ia peza odoro estas en la ĉambro, simila al la ŝimodoro de kelo. En la angulo de la ĉambro genuas kun hirtaj haroj, en vualon volvite, tremante kaj plorante Ildiko.

Sur la granda nuskoligna lito kuŝas tie Atila surdorse, ĝis brusto kovrita, flave pala. Lia duone malfermita buŝo kvazaŭ estus sanga.

– Sinjoro mia! – diras Maĉa mallaŭte kun tremanta voĉo.

– Sinjoro mia! – krias ankaŭ la ĉefmilitestro, skuas la ŝultrojn de Atila – Sinjoro mia! – krias, kiel Kristo povis iam krii Lazaron antaŭ la tombo.

Kaj li falas sur la sofon apud la lito.

– Li mortis! Li mortis! – susuris oni ĉirkaŭ mi.

– Li estas murdita! Li estas venenita! – kriegas la maljuna Barĉa.

Kaj oni prenas Ildikon je viaj haroj, kiel ian beston.

– Vi murdis lin!

La virino ŝrikante forpuŝas la manon, kaj kaŝas sian vizaĝon en mankavojn. La vortojn ŝi ne komprenas, sed pro sovaĝa voĉo ŝi ektremas. Ŝia vidaĝo, kiel tio de frenezulo.

Ankaŭ Barĉa skuas la reĝon.

– Atila! – ploras maljunece, patrece – Atila!

La mano de reĝo kuŝas sur la littuko. Li prenas ankaŭ ĝin, sed retenas, kaj genufalas, kaj sufokante ploras:

– Li mortis.

Ĉiuj vizaĝoj estas malsekaj de larmoj jam. La ĉefmilitestro turnas al la muro kaj ploregas:

– Ho, mia bona sinjoro! Mia bona reĝo!

– Ni havas finon – ploregas iu voĉo.

Kiu genufalas, kiu falas sur la liton, sed ĉiuj veadas, ĉiuj ploras per singultanta plorego.

– Aj por vi, povra huna nacio! – kriis la maljuna Barĉa.

Ankaŭ mi mem iris sufokante el la ĉambro. Sur la koridoro palaj kaj veantaj homoj tumultis enen kaj elen.

Mi premiĝis al la turoŝtuparo. Mi supreniris por havi aeron.

Ĉirkaŭ la placo estas ankoraŭ silento. En la malproksimo ie, eĉ triloke sonas muziko. La suno leviĝas el inter la nuboj, kaj lumigas la duonon de la urbo, la orajn pintojn de la tendoj, la kuprajn tegmentojn de la palacoj.

Mi vidas, ke el la palaco rajdegas ĉevalistoj en diversajn direktojn. La muziko silentiĝas en la malproksimo. Ia sufokanta silento sidas super la urbon.

Poste mi vidas, ke homoj rapidas antaŭen el ĉiuj direktoj. Viroj rajdas surĉevale, virinoj, infanoj kuras apud la ĉevaloj. Multe kaj multe, ĉe la palacoj jam svarmanta amaso kun mallaŭta zumo. La placon plenigas homoj, virinoj, infanoj. Sinjoroj kaj servistoj, viroj kaj virinoj mikse tumultas tra ĉiuj pordoj de la palaco, kaj la aeron vibras zumo, muĝo.

Mi sentas, kvazaŭ la tero kaj ĉielo interkroĉadus. La aero estas sufokanta, kiel antaŭ pluvego. Io min movigas surĉevaligi, rajdi en la kampon, ne vidi, ne aŭdi ion!

Kiam mi alvenis malsupren, mi vidis, ke la korpgardistoj fermis la koridoron. Nur nun kuregas ankoraŭ reĝino Rika ŝrikante, harojn ŝirante, al la ĉambro de Atial.

– Oni murdis lin! Oni murdis lin! – ŝrikegas.

Post ŝi rapidas reĝido Aladar antaŭen-klinigante la kapon. Li tenas la ĉapon en la mano. Li estas pala kiel la muro.

Poste venas la ceteraj edzinoj kaj infanoj

– Mi ne povas aŭskulti ĉi tiun teruran ploron – diras mi al korpgardisto Balasa –, permesu min eliri.

– Kiu povus murdi lin? – parolas la gardisto kun larmaj okuloj –, ne iris tie iu, krom ni.

Poste venis la pastroj, kaj la kuracistoj. Ĉiuj parolis, ke Atila estis murdita, kaj denove estas peka la greka imperiestrejo. La popolon okupis kolero kaj dubo. La kuracistoj elvenis post kvaronhoro, kaj diris, ke vundo ne estas sur la reĝo, sed li mortis samkiel Buda.

La heroldo ripetas tion antaŭ la palaco, kaj la respondo estas malgaja muĝo de la popolo.

La ĉefsinjoroj ploras sur la galerio. Ĉat ektiras panardon, kaj tranĉas sian veston per ĝi. Pikas ankaŭ la vangon. Li veas. Li sidiĝas sur la teron, kaj falas.

– Havas finon ĉi tie ĉio! Eĉ la Dio!

Kason ekmovas, por levi lin, sed tiam oni portas la lancon kovrita per funebra drapo, oran lancon de Atila por piki sur la pinjonon de la palaco.

Kason forturniĝas, malligas la belan, grandan kornon el ebono, kaj batas ĝin al pilono, ke ĝi rompiĝas je mil pecoj.

Seppik-25

nobody@ipernity.com (Aleksandro Horváth) — Thu, 13 Aug 2009 12:51:40 +0000

Aleksandro Horváth has added a post:

Tizennegyedik lecke

101. Számnevek

Ahhoz, hogy ügyesen tudjuk kezelni a számneveket, sokat kell gyakorolnunk. Számoljunk mindig eszperantóul, anyanyelvünk használata nélkül! Különböző országokban tett utazásaim során észrevettem, hogy gyakran még jó eszperantisták is nehezen tudnak számolni eszperantóul. Ez azt mutatja, hogy nem gyakoroltak eleget.

Az alapszámok sohasem kaphatnak –n vagy –j végződést. Vagyis nem: «~~oni vivas nur unun fojon, duj homoj promenas~~», hanem egyszerűen: Oni vivas nur unu fojon, Du homoj promenas. De a főnévként vagy melléknévként szereplő számok (unuO, duO, triO, kvarO, unuA, duA, triA, kvarA stb.) már elláthatók végződésekkel ugyanúgy, mint a közönséges főnevek vagy melléknevek: En la kafejo ni aŭskultis tirolan muziktrioN, La mastrino aĉetis du dekduoJN da ovoj, Jam la duaN fojon mi kaptis vin ĉe mensogo Csak az unu kaphatja meg a többes szám jelét, de az is csak speciális esetben, névmásként használva: La homoj ne estas egalaj – unuJ estas blondaJ, aliaj estas nigraharaj.

A tízeseket nem szabad egybeírni a gyesekkel («~~dekunu, dekdu, dektri~~»), mert akkor a hangsúlyozási szabály szerint (a hangsúly mindig az utolsóelőtti szótagra esik) természetellenesen kellene kiejteni ezeket a számokat «~~dekdu, dektri~~».. A tízeseket és az egyeseket elkülönítve ejtjük, ezért külön is kell írni őket: dek unu, dek du, dek tri, dudek kvar, tridek ses, cent kvardek sep, okcent naŭdek kvin, tri mil kvarcent du, sepcent kvardek du mil naŭcent kvindek tri. Némelyek kötőjellel választják el őket: dek-unu, dudek-tri, kvincent-kvardek-ok. A százasokat és a tízeseket egybeírjuk: (dudek, tridek, kvincent, naŭcent), de a mil számnevet külön írjuk: dudek tri mil sescent kvin.

Az összetett számnevek esetében a nyelvtani végződést az utolsó szám végéhez illesztjük: dudektria vagy dudek-tria (nem «~~dudeka tria~~») Ilyen esetben természetesen egybe kell írni a teljes számnevet, de a jobb érthetőség kedvéért az egyes részeket kötőjellel kell szétválasztani, különösen akkor, ha az összetétel túl hosszú: mil-sescent-kvindek-oka.

102. -obl-

Az -obl- szuffixum szorzást jelöl: Duoble du (2x2) estas kvar. Trioble tri estas naŭ. Ne keverjük a foje szóval: Mi manĝis hieraŭ trioble ez azt jelenti, hogy háromszor annyit ettem, mint szoktam, míg mi manĝis trifoje azt jelenti, hogy három alkalommal ettem: reggel, délben és este. Li estas duobla azeno = olyan buta, mint két szamár. Li estas dufoja azeno = két alkalommal szamár volt. A foj- tő tehát nem jelöl szorzást, hanem csak időt, az alkalmak számát, és ezért nem alkalmazható az –obl- helyett.

A számnevekkel együtt az -obl- még előfordul a kelk, mult és plur tövekkel együtt is: Kelkoble pli granda. Esperanto estas multoble pli facila ol iu nacia lingvo.