Posts from Riŝo

Denove konfesia escepto-artikolo en la svisa konstitucio

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Fri, 04 Dec 2009 19:58:48 +0000

Riŝo has added a post:

En la 19a jarcento la juna federacio aldonis serion de artikoloj en ĝian konstitucion, kiuj direktis sin kontraŭ la influon de la romkatolika eklezio, sed ankaŭ kontraŭ la judaron. La malpermeso de jezuitoj kaj de abatejoj, la artikoloj pri la diocezoj respektive pri la neelekteblo de ekleziuloj por la parlamento estis ĉefe direktitaj kontraŭ la katolikojn, la ŝoĥto-malpermeso akceptita en la jaro 1893 kontraŭ la judojn.

Dum la jaroj post la Dua Mondmilito la konfesiaj escepto-artikoloj estis konsiderataj kiel malnoviĝintaj. En la jaro 1973 la malpermeso pri jezuitoj kaj abatejoj estis nuligitaj pere de popola referendumo. La ŝoĥto-malpermeso estis aboliciita el la konstitucio, sed eniris la leĝon pri bestprotektado.

La revizio de la konstitucio en la jaro 1999 nuligis la neelekteblon por ekleziuloj. La artikolo pri la diocezoj estis aboliciita pere de popola referendumo en la jaro 2001. Per tio ĉiuj religiaj escepto-artikoloj estis forigitaj el la konstitucio.

La akcepto de la artikolo pri malpermeso konstrui minaretojn signifas rompo de la tradicio, kiu garantiis la liberecon de kredo kaj praktikado de religio kaj fine la religian pacon. Post la lasta interna milito en 1847, kiu okazis pro diferencoj inter katolikaj kaj protestantaj kantonoj, kaj post la kultura lukto inter katolikoj kaj protestantoj fine de la 19a kaj komence de la 20a jarcento, oni komprenis ke la ŝtato devas esti neŭtrala kaj tolerema rilate religiojn.

Kiam la Oriento fascinis

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Tue, 01 Dec 2009 18:10:33 +0000

Riŝo has added a post:

La malgranda kiosko sur tegmento kun interne dekoritaj muroj per orientaj motivoj, pluraj turetoj kaj minareto kun dorita kupolo akiris relativan famon dum la diskuto pri la referendumo kontraŭ minaretoj. Tamen ĉi tiu arta konstruaĵo havis neniam religian utilon kaj restis privata ĝis nun. Hodiaŭ ĝi estas sub la protekto de la Ofico pri historiaj monumentoj, sed longtempe ĝi estis forgesita kaj iam minacis detruo. Dum certa tempo ĝi eĉ servis kiel kuirejo por la laboristoj de la ĉokoladfabriko. Pasia ŝatanto de historiaj monumentoj, Laurent Nebel, aĉetis kaj renovigis ĝin, parte subvenciita de la Kantono kaj de la Konfederacio.

La romanda televido raportis (franclingve) pri ĉi tiu kuriozaĵo, kiu spekteblas per sekva ligo:

http://tinyurl.com/yj5jnh8

Ege surpriza decido popola

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Mon, 30 Nov 2009 19:24:10 +0000

Riŝo has added a post:

Oni havas la impreson ke multaj homoj volis "puni" per tiu rifuzo la elitojn, la politikistojn, kaj esprimi sian malfidon rilate religion, kiun ili sentas kiel minacon. La popolisma propagando kaj incitado al timoj de la Svisa Popolpartio (Unuiĝo Demokrata de la Centro), ĉefe de la ekstremdekstra alo ksenofobia, estis efike noca. Ĉiuj aliaj partioj, la diversaj eklezioj, la registaro, la parlamento kampanjis kontraŭ tiu iniciativo.

Tamen eblas daŭre konstrui moskeojn kaj celebri islamanan kulton. Sed Svisio havos problemon, ĉar ĉi tiu decido, kvankam popola, kontraŭas la konvencion pri homrajtoj de la Konsilio de Eŭropo (kies portempa prezidanteco baldaŭ transprenos sviso!). 70 jurfakuloj jam avertis la politikistojn pri tiu malobeo de la internacia juro. La svisa registaro kaj la parlamento voĉdonis kontraŭ tiu konstitucia leĝpropono por malpermesi konstruon de minaretoj, sed ili ne nuligis la iniciativon. Ili estus povintaj fari tion, se ĝi estus kontraŭa al alia konstitucia artikolo kiel ekzemple tiu pri la libera praktikado de religioj.

Ĉiukaze jam okazis ke leĝpropono estis akceptita dum popola voĉdono, sed poste evidentiĝis ĝia neaplikeblo. La lasta kazo estis tiu de leĝpropono, kiu postulis ke nekuraceblaj sekskrimuloj estu enkarcerigitaj ĝis vivofino, sen eblo de iama amnestio. Tio estus kontraŭinta la homrajtojn. Cetere la politikistoj nun konscias ke necesus procedo por ne allasi iniciativojn ne akordigeblajn kun la internacia juro. La parlamentanoj nun pritraktas tiun problemon.

Oni memoras ke la tuta afero originas el rifuzo, unue de komunumo, poste de kantono, permesi konstruon de minareto. La afero iris ĝis la Federacia tribunalo, kiu tiam decidis ke la juĝoj de malpli altaj tribunaloj estis kontraŭkonstituciaj kaj ĝi permesis la konstruon de minareto en Wangen bei Olten SO. La minareto efektive videblas konstruita sur tegmento, vidu:

http://tinyurl.com/yeqlfkb

Estus interese scii, kion la Federacia tribunalo decidus nun, se ĝi devus juĝi laŭ la reviziita konstitucio. Ĉiukaze la plendontoj povintus apelacii al la Eŭropa kortumo en Strasburgo, se la Federacia tribunalo decidus malfavore al iliaj postuloj.

Nokta ĉielo meze de novembro

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 22 Nov 2009 20:54:52 +0000

Riŝo has added a post:

Matene je la 6a horo oni malkovras la vintran konstelacion de Oriono sudokcidente. De tiu konstelacio oni povas trovi dekstre la najbaran konstelacion de la Taŭro, kiu aspektas kiel triangulo kun la pinto sube kaj ruĝeta stelo Aldebaran bone videblan. La Plejadoj, tiu karakteriza stelamaso (cento da steloj, sed videblaj nudokule 7-12 laŭ individuaj kapabloj) troviĝas okcidente de la Taŭro.

En la mezo de Oriono estas tri steloj formantaj rekton, la tiel nomata ŝultrozono de Oriono (en la greka mitologio batalanto). Se oni sekvas ĉi tiun rekton suben maldekstren oni alvenas al la plej brila stelo nomata Siriuso.

Se oni plilongigas la rekton inter la supra stelo de la ŝultrozono al Betelgeŭzon oni trafas la konstelacion Ĝemeloj kun la bone videblaj steloj Kastoro kaj Polukso. Por la komenco de orientiĝo en la nokta ĉielo tio eble sufiĉas, sed vi povas trovi pliajn detalojn tie:

http://www.almanako.com/rakonto-Nov-2008.shtml

Akvon por ĉiuj !

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Fri, 20 Nov 2009 20:39:46 +0000

Riŝo has added a post:

La ekspozicio prezentiĝas kvazaŭ mondvojaĝo al tiuj lokoj, kie la asocio koncentras siajn fortojn en la sektoroj de la infrastrukturoj (provizado de akvo, drenado, konstruo de pontoj, stratoj kaj komunumaj konstruaĵoj) por daŭripova mastrumado de naturaj resursoj.

Pli ĝenerale Helvetas prezentas postulojn al la socio koncerne akvon, tiu vivoforto kiu rariĝas:

– Akvo estas homrajto: UN devus deklari la aliron al trinkakvo homrajto pere de konvencio pri la akvo.

– Certigi la bazan disponigon kaj eviti la malŝparon: la registaroj devus disponigi al siaj loĝantoj por digna vivo sufiĉan kvanton da pura akvo, t. e. po 50 litroj tage kaj persone je ne tro alta prezo. Por pli ol 50 litroj la uzantoj devus pagi la prezon kiu kovras la kostojn por eviti malŝparon kaŭze de akvo tro malmultekosta.

– Akvo apartenas al ĉiuj: akvo estas socia kaj kultura posedaĵo publika kaj ne devas esti fonto de profito.

– Akvo bezonas demokration. Por ke politiko justa kaj daǔre efika povu esti gvidata, devige la utiligantoj povu esti konsultataj pri orientado de tiu politiko.

Minimume unu triono de la loĝantaro en evolulandoj ne havas aliron al pura trinkakvo. La malbona provizado per akvo estas grandega risko por la sano. Ĉiuj 15 sekundoj mortas infano pro la sekvo de diareo.

Akvodesinfekta sistemo

La Federacia Instituto pri akvoprovizado, akvopurigado kaj akvoprotektado (EAWAG) en Svisio evoluigis tre simplan, sed efikan metodon de akvodesinfekto per la suno (SODIS), kapabla efike plibonigi la mikrobiologian kvaliton de trinkakvo: necesas simple plasta botelo. Oni plenigas ĝin per la akvo infektita de mikroboj, fermas ĝin kaj metas ĝin ses horojn en la sunon. La ultraviolaj ondoj kaj la suna varmego mortigas la ĝermojn en la akvo kaj igas ĝin trinkebla. Helvetas disvastigas ĉi tiun metodon en Vjetnamio, Butano, Srilanko kaj Filipinoj dank’ al financa helpo de Migros.

Akvumado poguta

La nutraĵa sekureco kaj la stimulado de biologia agrikulturo apartenas al la prioritataj programoj de Helvetas en Etiopio, kiu projektas efikan strategion kontraŭ la malsato per la akvumado poguta. Etiopio ne estas tute dezerta, ekzistas multaj riveroj, kiuj trafluas la altebenojn kaj enfluas en la Bluan Nilon, sed en la nordo de la lando la pluvoj estas tro malfortaj por garantii sufiĉan produktadon de nutraĵoj. La problemo akriĝis dum la lastaj jaroj pro erozio sekve de senarbigo de multaj arbaroj. Ĉi tiuj regionoj estas ofte viktimoj de sekecoj kaj malsatoj. La akvumado poguta ebligas al la kamparanoj la pligrandigon de iliaj rikoltoj. Kontraŭe al aliaj konvenciaj sistemoj, ili havas nur malfortan influon negativan sur la ĉirkaŭmedion.

Aliaj projektoj

En Mozambiko Helvetas helpas por instalo de putoj. Tio ebligas interesiĝon de la homoj pri la higiena situacio, ekzemple pri la rilato inter akvo kaj difinitaj malsanoj. La simpla ago lavi al si la manojn povas eviti infektojn.

En Nepalo oni klopodas plibonigi la higienan situacion kaj samtempe krei laborpostenojn per konstruado de latrinoj. Fakuloj por tiuj konstrulaboroj estas formitaj kaj poste iras de vilaĝo al vilaĝo por konstrui latrinojn kaj doni konsilojn pri mastrumado de akvo.

Helvetas ankaŭ subtenas la kamparanojn kultivantaj kotonon en Malio, Burkina Faso kaj Kirgizio instiganta ilin al biologia kultivado per komposto, fitosanitaraj produktoj kaj ne plu uzi insekticidojn kaj kemiajn sterkojn, kiuj infiltriĝas en la teron kun la akvo grandkvante bezonata por la kotonkultivado.

En Gvatemalio la asocio helpas por la akvomastrumado per financa subteno kaj teknika helpo al malriĉaj komunumoj.

(Aperis en "SES informas" 4/2009; fotoj de paneloj de la ekspozicio "Akvon por ĉiuj!" de Helvetas.)

Kultura festo honore al L. L. Zamenhof naskiĝinta antaŭ 150 jaroj

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 15 Nov 2009 13:51:17 +0000

Riŝo has added a post:

Dum koncerta recitalo audiĝis lidoj el francaj komponistoj (Bizet, Debussy, Delibes, Duparc, Fauré, Gounod, Messager, Poulenc) tradukitaj esperanten de Dominique de Mestral. La soprano Elisabeth de Mestral estis akompanita de la pianisto Wolfram Fischer. La koncerto okazis kadre de jubilea festo memore al la naskiĝo de Zamenhof antaŭ 150 jaroj.

Pri Ruslando kaj Zamenhof prelegis Sébastien Moret, kunlaboranto en la Sekcio pri slavaj lingvoj ĉe la Laŭzana Universitato. Li pritraktis la tri aspektojn: Ruslando je la zamenhofa epoko, Esperanto en la cara Ruslando kaj Esperanto en Sovetio. La prelegoj estis ilustritaj per lumbildoj.

Claude Gacond laŭtlegigis esperantistojn el la tuta Svislando per citaĵoj el la paroladoj kaj verkoj de L. L. Zamenhof, kiuj atestas pri la daŭra aktualeco de la penso de la iniciatinto de la Lingvo Internacia.

Piedsignoj de dinosaŭroj

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sat, 31 Oct 2009 07:17:15 +0000

Riŝo has added a post:

Esploristoj malkovris en la mezgrizona naturparko Ela (Svisio) la tutmonde plej alte lokitajn piedsignojn de dinosaŭroj. La spuroj de rabosaŭro troviĝas en alteco de proksimume 3300 m super la maro kaj aĝas inter 205 kaj 210 milionoj da jaroj. Laŭ komuniko de la Bazela Naturmuzeo ĉi tiuj spuroj malkovriĝis en malfacile alirebla regiono. La piedsignoj kun tri piedfingroj mezuras 40 cm kaj devenas de 4,5 ĝis 7 metroj granda saŭro.

Rilate la longon temas pri la tutmonde plej aĝaj piedsignoj. Ĝis nun oni trovis de la koncerna periodo (205-210 milionoj da jaroj) nur esence malpli grandajn spurojn.

Rimarkinde estas ke ili lokiĝas sur vertikala rokmuro, kies pozicio rezultis el la faldiĝo de la Alpoj. Dum la tempo de ilia estiĝo tie estis plata marstrando tropika. La monto Piz Ela estas la centro de samnoma naturparko, la plej granda en Svisio (600 km²).

La nova trovejo estiĝis proksimume samtempe kiel tiu ĉe la 3159 m alta monto Piz Mitgel proksime de Savognin, kie oni ankaŭ trovis bone konservitajn piedsignojn de dinosaŭroj, kiujn oni science ekzamenis.

Christian Maier de la Bazela Naturmuzeo estas pioniro kaj specialisto pri la scienco de dinosaŭraj piedsignoj kaj klarigas ke, kvankam oni ankoraŭ ne multon scias per tiu nova scienco, tamen eblas kalkuli la rapidecon de la piedirado de tiu specio. En Portugalio oni trovis grandajn spurojn, kiuj kondukas en unu direkton kaj malgrandajn en alian direkton. Oni povas do konkludi pri la socia vivo de tiuj bestoj, ĉar temas pri du grupoj, junaj kaj plenkreskaj dinosaŭroj.

Alia aktuala malkovro de dinosaŭraj piedsignoj okazis en Ĵuraso sur la loko Plagne en la franca departemento Ain, sesdeko da kilometroj for de Ĝenevo. Oni trovis ĝis nun trideko da piedsignoj de saŭropodoj, kiuj datumas de 150 milionoj da jaroj. Sciencistoj de la franca Centro nacia pri scienca serĉado (CNRS) kaj de la universitato de Liono prezentis la malkovron kiel tutmonde senkomparan pro la grandeco de la piedsignoj kaj la longeco de la spuraro (150 m). La spuroj tre bone konservitaj havas diametron inter 1,50 m kaj 2 m. La saŭropodoj, kies genro la plej konata estas la diplodokoj, estis dinosaŭroj kun longa kolo kaj vosto kaj longeco de 30 m kaj pezis inter 30 kaj 40 tunojn. (Laŭ Swissinfo)

Vidu (en la franca):

"http://www.youtube.com/v/azdBWxwbz7I&rel=0&color1=0xb1b1b1&color2=0xcfcfcf&feature=player_embedded&fs=1"

Mensoga afiŝo

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Wed, 28 Oct 2009 20:46:43 +0000

Riŝo has added a post:

Nuntempe ĝi lanĉis iniciativon por malpermesi la konstruon de minaretoj, pri kiu la civitanoj devos voĉdoni fine de novembro (jam ekzistas kvar minaretoj en Svisio). La urboj havas la kompetenton permesi aŭ malpermesi afiŝojn sur publika grundo. Tiel kelkaj urboj permesis kaj aliaj malpermesis sekvajn afiŝojn:

Apud virino komplete vualita tute nigra (la nigra koloro estas plejofte negative interpretita en nia kulturo) staras nigraj minaretoj kiel atomraketoj sur la ruĝa fono de svisa blazono. Tiu afiŝo ekspluatas ksenofobajn kaj kontraŭislamajn sentojn. Tamen iniciativo estas popolrajto kaj la varbkampanjo ankaŭ. En rektdemokratia socio oni supozas la civitanojn sufiĉe informitaj kaj kapablaj saĝe prijuĝi politikajn aferojn.

Pri la simbola signifo de tiu afiŝo

La afiŝo estas en la stilo de la tridekaj jaroj, kiam oni projekciis sociajn problemojn sur difinitajn grupojn (kapitalistoj, socialistoj, judoj ktp.). La minaretoj kiel atomraketoj kreskas kvazaŭ fungoj el la tero kaj ombrigas Svision: scenaro de infiltrado kaj potencprenado. Ĉiu minareto estas esprimo de radikala islamismo kaj kaŝitaj intencoj. Baldaŭ la tuta lando estas en la mano de la islamanoj, kio kompreneble estas stultaĵo, ĉar oficiale nur 5% de la loĝantoj deklaras sin religie islamanoj.

La ĉadorfiguro vehiklas la kliŝon de ruzeco, la virino estas komplete vualita, nur la okuloj fulmas el la kovraĵo, ŝi havas malbonan intencon. Tute mensoga kliŝo, ĉar en Svisio preskaŭ neniu islamanino vestas sin per ĉadoro aŭ burkao escepte de kelkaj turistoj. La plejmulto surhavas simple kaptukon. La afiŝo vekas malamon al ĉiuj islamanoj kaj estas klare misfamiga. Ĝi egaligas tutan komunumon al minoritato kiu ekspluatas islamon por radikalaj politikaj celoj.

Islamanoj en Svisio

Laŭ aktuala taksado 350.000 ĝis 400.000 islamanoj vivas en Svisio. El tiuj 200.000 estas Kosovo-Albanoj. 50.000 posedas la svisan civitanecon kaj proksimume la duono aĝas malpli ol 25 jaroj. La plej granda plimulto konsideras sin apartenanta al la « modera islamo » kaj akceptas la apartiĝon de ŝtato kaj religio. Inter 8 kaj 14% estas konsiderataj kiel praktikantaj islamanoj sekvantaj strikte la Koranon.

En la sesdekaj jaroj alvenis enmigrintoj ĉefe el Turkio kaj marĝene personoj el Libano kaj Magrebo. Sekvis en la naŭdekaj jaroj enmigrintoj el Balkanio kaj precipe rifuĝintoj pro la militoj en la iama Jugoslavio (Bosnio, Kosovo, Makedonio, Kroatio, Albanio) kiuj nuntempe estas la plej granda grupo kun 57%. Tiuj landoj de la iama Jugoslavio karakteriziĝas per tradicia plurismo religia kaj laikeco. Aliaj devenas el Turkio 20%, Svisio 12%, Magrebo kaj Proksimoriento 6%, Asio 3%, Afriko subsahara 2%.

Opinisondado

Tiu « Iniciativo por malpermeso de minaretoj » proponas unufrazan paragrafon en la svisa konstitucio: « La konstruo de minaretoj estas malpermesata. » Neniu ŝtato en Eŭropo konas tian paragrafon! Oni voĉdonos la 29an de novembro; opinisondado fine de oktobro indikas ke 53% malakceptos, 34% subtenos kaj 13% ankoraŭ ne decidiĝis.

Imito de la afiŝo

Samtempe oni voĉdonos pri Iniciativo por malpermeso de eksporto de militmaterialo kaj la iniciantoj imitis la supre pritraktitan afiŝon por ilia celo.

Historia vizito de rusa prezidento en Svisio

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Tue, 06 Oct 2009 08:01:16 +0000

Riŝo has added a post:

La svisa diplomatio reprezentas la interesojn de Rusio en Kartvelio kaj reciproke tiujn de Kartvelio en Rusio post la konflikto en 2008 en Osetio. Ĵus publikiĝis pli ol milpaĝa raporto pri la kaŭzoj de tiu milito mendita de EU fare de tridek fakuloj sub la gvido de svisa diplomato Heidi Tagliavini. Kiel neŭtrala kaj sendependa ŝtato Svisio ludis aktivan rolon jam antaŭe dum la malvarma milito en la Organizo por Sekureco kaj Kooperado en Eŭropo (OSKE) kaj estus en bona pozicio por arbitri inter Rusio kaj NATO. La rilatoj estis streĉitaj kun Rusio dum la lastaj jaroj, ĉar Svisio rapide rekonis la sendependiĝon de Kosovo. Kaj malfeliĉe okazis grava aviadila akcidento super la Konstanca lago, kie pereis multaj rusaj infanoj kaj svisa aviadilgvida kompanio estis implikita. Intertempe okazis la monda ekonomia krizo kiu trafis ankaŭ Rusion.

Simbolaj gestoj

Dmitri Medvedev alvenis lunde, la 21an de septembro 2009, en Berno, kie li restis du tagojn. Li kaj lia edzino Svetlana jam antaŭe sendis du ursidojn, Maŝa kaj Miŝa, kiel donacon por la ursa foso en la svisa ĉefurbo. Urso estas la blazona besto de la kantono kaj urbo Berno. Marde li vizitis en centra Svisio la memorigan monumenton pri generalo Suvorov kaj liaj trupoj, kiuj ekzakte antaŭ 210 jaroj transpasis tie la Alpojn kun 21.000 soldatoj kaj trovis fortan kontraŭstaron de la Napoleona armeo. Memore al la mortintoj Medvedev metis florkronon. (1)

Sed kompreneble li venis ĉefe por pridiskuti aferojn koncernantajn ambaŭ ŝtatojn: akordo por pli facile akireblaj vizoj, alia por helpo kaze de katastrofoj, financaj kaj ekonomiaj demandoj, sekureca politiko en Eŭropo (Rusio kaj Svisio ambaŭ ne membras en EU kaj NATO, sed estas reprezentataj en la Konsilio de Eŭropo), la engaĝiĝo de Svisio dum la Olimpiaj ludoj en Soĉi ktp. Oni ankaŭ priparolis la situacion pri homrajtoj kaj esprimlibero en Rusio, sed ŝajnas ke la oficialuloj diplomate ne volis insisti pri tiu flanko. Kontraŭe Amnestio Internacia, la Societo por la Minacataj Popoloj kaj Reporteroj Senlimaj memorigis la mortigon de Natalia Estemirova en Ĉeĉenio en julio ĉi-jare kaj antaŭe de la ĵurnalisto Anna Politovskaja.

Sekurecaj preparoj senprecedencaj

La sekurecaj preparoj estis senprecedencaj kaj okupis multajn policistojn kaj armeanojn. Oni volis eviti similan incidenton kiel tiun okazintan dum vizito de la ĉina prezidento Hu Jintao komence de la jaro. Malgraŭ severaj kontroloj, tibetaj rifuĝintoj sukcesis alkroĉi bendon sur la tegmento de domo ĉe la federacia placo kun surskribo por sendependiĝo de Tibeto. Pro tio la ĉina prezidento tre koleris. La vizito de Medvedev okazis do preskaŭ sen kontakto kun la ekstera publiko.

Iuj komparis la oficialan viziton de la rusa prezidento en Svisio al renkonto de Goljato ĉe Davido. Ĉiukaze oni interŝanĝis ĝentilaĵojn kaj la svisa prezidento Hans-Rudolf Merz (2) povis apliki siajn sciojn de la rusa lingvo. Li substrekis la grandecon de Rusio kaj insistis pri la nepra neceso de bonaj interrilatoj. En antaŭaj jarcentoj svisaj arkitektoj, fromaĝistoj kaj sukeraĵistoj senprobleme migris al Peterburgo aŭ al Moskvo kaj tie laboris. Dmitri Medvedev respondis ke iam manlaboristoj vojaĝis inter la du landoj kaj hodiaŭ tion faras komercistoj kaj entreprenistoj.

Interparoloj pri ekonomiaj rilatoj

La rusa prezidento venis kun grupo da entreprenistoj kiuj renkontis svisajn samrangulojn. Oni vidis tie ekzemple la svisajn entreprenistojn Nicolas Hajek (Swatch, Smart) aŭ Peter Spuler (Stadler Rail). Ankaŭ rusaj milionuloj kaj miliarduloj investas en Svisio - ekzemple la oligarĥo Viktor Vekselberg (3) -, dum 600 entreprenoj en Rusio vivas de svisa kapitalo. Tamen svisaj entreprenistoj hezitas fondi entreprenojn en Rusio ĉar ili timas burokrataĵojn kaj korupton. Medvedev interesiĝus pri kontrakto de libera komerco inter ambaŭ landoj kaj laŭdis Svision kiel unu el la plej stabilaj kaj gravaj partneroj de Rusio kaj kiel monde konata financa platformo. Li opiniis ke svisaj reprezentantoj devus esti invitotaj al la konferencoj de G-20 pri la financa reguligo.

Medvedev montris komprenemon pri la svisa banksekreto kaj nomis ĝin baza rajto: "La ŝtato rajtas enspezi la impostojn de siaj civitanoj, sed iliaj bazaj rajtoj same devas esti garantiataj." La svisa prezidento estis kontenta aŭdi tion, ĉar Svisio ĝis nun estis kritikata de la Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo pro tio ke ĝi ne aŭtomate informas pri eventualaj impostfraŭdantoj kun bankkontoj en Svisio. Intertempe oni reagis al tiuj kritikoj plenuminte la postulojn de ĉi tiu organizo pri impostkontraktoj kun dekdu ŝtatoj kaj Svisio ne plu aperos sur la "griza listo".

Percepto de Medvedev en la gazetaro

Kompreneble aperas karikaturoj en la gazetoj pri Medvedev. Ĝenerale oni perceptas lin homo dependanta de Putin. En sekva desegno pentristo faras portreton de Medvedev. Malantaŭ li estas alkroĉita bildo de Putin, kaj oni vidas ke la pentristo desegnas la trajtojn de Putin:

http://www.globecartoon.com/dessin

(alklaku: Medvedev, président russe)

Notoj

(1) Aleksandro Suvorov, en septembro 1799, post venkoj sude de la Alpoj en Italio kontraŭ la Napoleona armeo, ja povis konkeri la Gothardon, sed alfrontis la kontraŭulon norde en la abismo Schöllenen (proksime de Andermatt) sur la "ponto de la diablo", kie nun troviĝas la memoriga monumento. Tie kaj en aliaj lokoj la rusa armeo perdis multajn homojn, ĉevalojn kaj kanonojn, ĉar la valoj estis blokitaj de la francoj kaj la rusoj devis serpentume trapasi plurajn altajn pasejojn neĝkovritajn antaŭ ol kuniĝi kun la trupoj de la generalo Korsakov ĉe la Konstanca lago kaj ambaŭ armeoj rehejmiĝis. La perdoj estis teruraj, de komence 21.000 soldatoj restis al Suvorov nur 15.000 homoj. Svisio dum la revolucia periodo estis scenejo de tiuj alfrontoj kaj suferis pro la rekvizicio de bestoj, nutraĵoj kaj pro detruoj de tutaj vilaĝoj, kio kaŭzis en la jaro 1800 mizeron kaj malsaton ĉefe de kamparanoj.

(2) http://de.wikipedia.org/wiki/Hans-Rudolf_Merz

(3) http://de.wikipedia.org/wiki/Viktor_Vekselberg

Kiam parlamento kaj popolo eraras

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 20 Sep 2009 08:58:50 +0000

Riŝo has added a post:

En Svisio eblas kolekti 100.000 subskribojn de voĉdonrajtaj civitanoj por leĝpropono, kiu poste povas esti traktata de la duĉambra parlamento, kaj se la leĝo estas akceptita de la parlamento okazas popola voĉdono. Por ke ĉi tiu leĝo estos aplikata necesas plimulto de jesaj voĉoj de la popolo kaj de la kantonoj. Tiun procedon oni nomas "popola iniciativo".

En la jaro 2003 estis akceptita tia leĝpropono per 70% jesaj voĉoj. Tamen nur 30% de la civitanoj partoprenis tiun voĉdonadon. Intertempe oni konstatis ke la nova leĝo estas tro komplika kaj praktike apenaŭ aplikebla. La 27an de septembro 2009 oni demandos al la civitanoj nuligi la leĝon per nova voĉdono, kiun oni akceptis antaŭ ses jaroj. Kial tia burleskaĵo povis okazi, se oni scias ke multaj deputitoj profesie estas juristoj ? Post lego de artikolo el la plumo de la fakulo Andreas Gross, politologo kaj specialisto pri la rekta demokratio kaj samtempe aktiva deputito en la nacia konsilaro, mi akiris kelkajn lumojn pri la afero.

Fakte popolaj iniciativoj estas lanĉitaj kiam la civitanoj ne kontentas pri la leĝfarado de la parlamentanoj. Ek de la 1970aj jaroj la lanĉado de iniciativoj daŭre multobliĝis. La politikistoj volis limigi la civitanan rajton korekti la laboron de la parlamentanoj kaj la tiama ministro koncernata (iama profesia juristo) mendis studon ĉe fakuloj por trovi vojon por malpliigo de iniciativoj. Tamen li kaj la parlamentanoj ne kuraĝis sekvi la konsilojn de la fakuloj. Tial estiĝis reformo kiu montriĝis tro komplika kaj praktike apenaŭ aplikebla. Oni do revenos al la "status quo ante" (al la stato kiel ĝi estis antaŭe), kondiĉe ke la popolo kaj la kantonoj akceptos tion.

Intervjuo en la franca:

http://www.swissinfo.ch/fre/politique_suisse/votations/Les_heures_de_l_initiative_generale_sont_comptees.html?siteSect=301&sid=11045248&cKey=1253350144000&ty=st

Pri tri noveloj de Lusin

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Fri, 11 Sep 2009 17:38:55 +0000

Riŝo has added a post:

Hazarde mi iam brokante akiris la libron “Noveloj de Lusin” kun belaj lignogravuraĵoj. Laŭdire la plej konata estas “La taglibro de frenezulo”, en kiu efektive antropofagio estas la obsedo de junulo, kiu suferas pro manio de persekutiĝo. La timigaj halucinoj de ĉi tiu juna homo kredigas al li ke ĉiuj personoj renkontataj ŝajne volas mortigi kaj manĝi lin. Interalie oni povas trovi sekvan frazon : “Mia frato diris al mi, ke bona homo devas fortranĉi kaj kuiri pecon de sia karno por siaj malsanaj gepatroj.” Vere tre stranga ideo pri respekto al siaj gepatroj ! Tamen jam komence de la rakonto la aŭtoro ironie konstatas ke ĉi tiu frenezulo intertempe resaniĝis kaj eĉ povis kandidatiĝi por ŝtata ofico ! Tiu kanibalismo estas simbolo por la skleroziĝo de la ŝtata konfuceismo, kiu postulas submeton de la individuo al la klasoj de nobeluloj kaj ŝtataj funkciuloj kvazaŭ la konfuceismo “manĝus siajn infanojn”.

“Kong Jigi”, alia novelo, estas la nomo de mizeriĝanta maljuna erudiciulo, kiu recitas konfuceismajn klasikaĵojn, sed la junuloj ne plu komprenas liajn dirojn ĉar ili scias nur la modernan lingvon kaj primokas lin. Ankaŭ tio estas kritiko de la dekadenca konfuceismo.

“La Ĉefa Historio de A-Q” temas pri mizera kamparana tagulo, kiun la aŭtoro pentras en la unua parto havante malsimpatian karakteron. Li humile klinas la kapon antaŭ siaj mastroj ĝis la tago kiam li estas nejuste akuzata aparteni al revolucia movado. Antaŭ tribunalo oni devigas lin subskribi dokumenton. Ne sciante legi aŭ skribi li desegnas melonforman cirklon laŭ la instigoj de la juĝisto kaj per tio senscie akceptas la propran mortkondamnon. Ankaŭ en ĉi tiu novelo la (kontraŭ-)heroo A-Q simbolas la transiron de la ĉina imperio al la respubliko. Vera revolucio ne okazas. La malnovaj strukturoj restas, ĉar la konscio de la homoj ne ŝanĝiĝis.

Ĉi tiu lasta novelo estas konsiderata kiel majstroverko de la ĉina literaturo kaj tradukita en multajn lingvojn, sed fakte ĝi estas preskaŭ netradukebla pro la diferencoj inter la klasika kaj vulgara lingvoj miksitaj kaj kies nuancojn ne-ĉino verŝajne ne povas ĝuste percepti. La maljusta akuzo memorigas min pri “La proceso” de Franz Kafka, en kiu sinjoro K. neniam vere ekscios pri kio li kulpas kaj kio estas la kaŭzo de lia kondamno.

Aperis en “SES informas” 3/2009, p. 42.

Verkojn de Lusin oni povas legi perrete kaj ekzistas artikolo en Vikipedio pri tiu aŭtoro:

http://eo.wikipedia.org/wiki/Lusin

http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/literaturo.tradukita.l.html#lusin

“La taglibro de frenezulo” :

http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Noveloj/frenezulo.html

Gepatro kaj gefilo diskutas pri genro

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sat, 08 Aug 2009 14:16:05 +0000

Riŝo has added a post:

Jes, vi bone legis: „gepatro kaj gefilo“. Se vi perpleksiĝas, konsultu PIV-on kaj sub la kapvorto patro vi trovos: gepatro = patro aŭ patrino; gepatroj = patro kaj patrino. Bedaŭrinde pri gefilo PIV mutas, sed vi povas sen hezito konkludi analoge. Sekso kaj krimo estas la plej populara rubriko en la amasmedioj, do proponu en grupo diskuton pri la gramatika sekso, nomata genro, kaj vi ricevos lavangon da reagoj. Vi sendube scias ke „ge-“ estas prefikso kun la signifo „el ambaŭ seksoj“ aplikata al estaĵoj de du aŭ pluraj individuoj. Kiuj do diskutas pri genro? Gepatro kaj gefilo, do patro kun filo aŭ filino aŭ patrino kun filo aŭ filino, rilato individua de po du personoj, diskuto inter kvar okuloj kaj tre svaga pri la konsisto de la partoprenantoj, kvazaŭ en absoluta, ĝenerala senco, fine tre resuma. Certe vi ne ŝatus la skribmanieron patr(in)o kaj fil(in)o, ĉar tion oni prononcus patrino kaj filino, do estus seksa diskriminacio, kiun vi nepre volas eviti. - Tamen ankaŭ eblas familia diskuto inter gepatroj kaj gefiloj, dum kiu kvar personoj aŭ pli samtempe interdiskutas.

Abrupte aperas antaŭ viaj okuloj la problemo de gelernejo. Vi rapide vidas ke ne temas pri lernejo kaj lernejino sed pri lernejo por knaboj kaj knabinoj. Iom pli malfacila estas la kazo de geja familio, aŭ mi devus diri gegeja familio, ĉar povas esti du patroj aŭ du patrinoj. Kaj pri la infanoj de tiu familio, ĉu ili ankaŭ estas gegejoj? Tion malaprobus la bela junulino, kiu estas instruisto (sen lipharoj). En tiu momento vi komencas dubi. Io ne funkcias normale. En tiu senelireja situacio antaŭ nerva krizo vi suspire suplikas: „Sankta Pirono Psiĉjo, helpu min!“ Kaj poste vi miros pri la amika konsilo el la transmondo de la patrono por bonlingvismo: „Ĉu vi legis mian libron La bona lingvo? Tie vi trovos respondon.“

La pafo el la ambono

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Wed, 15 Jul 2009 13:51:06 +0000

Riŝo has added a post:

Taggazeta splito (2009)

“Pastoro en la urbo Louisville en la usona ŝtato Kentucky invitis siajn paroĥanojn veni armitaj al la diservo. Tamen la armiloj estu neŝarĝitaj. Usonaj amasmedioj raportas ke Ken Pagano volas pledi per tio por la rajto porti armilojn kaj stimuli ties “respondecan traktadon”. Restriktoj koncerne armilojn estus “malsana paranojo”, motivigas la kleriko sian ideon.”

La pafo el la ambono

(Der Schuss von der Kanzel)

Ĉi tiu humurplena novelo de Conrad Ferdinand Meyer (1825-1898), influita de la verko de Gottfried Keller, estis publikigita unuafoje en 1878.

Personoj:

Generalo Rudolf Wertmüller

Wilpert Wertmüller, pastoro de Mythikon, ties kuzo

Rahel Wertmüller, filino de la pastoro

Pfannenstiel, kandidato pri teologio

Rosenstock, pastoro de Uetikon

Hassan, nigra servisto de la generalo

Krachhalder, paroĥestro de Mythikon

Strukturo:

La novelo enhavas 11 ĉapitrojn kaj la klimakso ("pafo") okazas en la 9a ĉapitro.

Jen resumo de tiu historia rakonto el la tempo de la 17a jarcento:

Pfannenstiel, kandidato pri teologio, estas malforta kaj naiva homo. Li sentas sin nekapabla alfronti la “mondon de la devigo kaj de la masko”. Pro tio li kredas ke li devos rezigni pri sia amo al Rahel, la filino de la pastoro en Mythikon, pro la tro granda klasdiferenco.

Li vizitas la generalon Wertmüller, kuzo de la pastoro, por peti dungon kiel armea vikario en ties venecia kompanio. La generalo rifuzas la peton ĉar li konsideras lin tro malforta. Dum la sekva interparolo la generalo ekscias, ke Pfannenstiel amas la filinon de lia kuzo. La generalo – kiu estis akceptita en Mythikon kun malagrabla sento pro la fakto ke li estas nekredulo kaj dungas eksterlandajn sklavojn – malice elpensas planon por kunigi la du amantojn. Jam delonge li deziris primoki la eklezion.

Post kiam Pfannenstiel vekiĝas la sekvan matenon en la domo de la generalo, ĉi tiu jam iris kun du pistoloj al la preĝejo de la kuzo, kiu estas pasia ĉasisto. Tie li donacas unu el la du armiloj al la kuzo. La donacita pistolo havas malfacile funkciantan ĉanon. La pastoro danke akceptas ĝin, sed dum favora momento, mallonge antaŭ la prediko, la generalo interŝanĝas la pistolon kun la dua havanta pli facile funkciantan mekanikon. La pastoro metas ĝin en sian talaron kaj komencas la predikon. Dum la lasta strofo de la plej ŝatata kanto de la Mythikon-anoj (“Laŭdu Dion per granda sono!”) – kiam la generalo jam timas ke lia plano fiaskis – la pastoro sidanta en la ambono eligas la pistolon por admiri ĝin kaj pro malatento pafas. Tio kaŭzas grandan skandalon en la paroĥo.

La generalo kvietigas la koleran komunumon de Mythikon per mencio en sia testamento. Li heredigas kastelon al la pastoro de Mythikon, kie li povos vivi kaj okupiĝi pri sia ŝatokupo, la ĉasado. Tamen li devos rezigni pri sia ofico kaj doni la edzigan bapton al la du amantoj. La komunumo de Mythikon ricevas jam delonge deziratan terpecon sub la kondiĉo, ke neniu plurakontu la aferon pri la pafo el la ambono. La generalo fine mortos dum militiro pro mistera malsano.

Filmo:

En la jaro 1942 kreiĝis filmversio sub la reĝisorado de Leopold Lindtberg kaj kun la ĉefrolulo Adolf Manz.

La originala teksto estas legebla tie:

http://gutenberg.spiegel.de/?id=5&xid=304&kapitel=1#gb_found

(Traduko el Vikipedio)

Etiko en ekonomio – scienco marĝena... kaj kelkfoje ĝena

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 05 Jul 2009 10:28:46 +0000

Riŝo has added a post:

Kio okazis? Ulrich Thielemann [1], vicdirektoro de la HSG-Instituto pri etiko en ekonomio, deklaris antaŭ financa komisiono de la germana federacia parlamento rilate la svisan banksekreton ke “mankas al la dominaj politikaj fortoj en Svisio ĉiu konscio pri maljusto koncerne la rifuzon de interŝanĝo de informoj rilate la svisajn bankkontojn de eksterlandanoj”. Sekve al tio iuj kolegoj profesoroj denuncis lin kiel “nestmalpuriganton*” kaj la universitata rektoro kaj la eduka hierarkio admonis lin. Thielemann defendis sin argumentante ke li uzis sian opiniliberecon de scienca esploristo kaj estas promese ligita al la vero.

Per tio ankaŭ pli vasta publiko eksciis ke en la universitato pri ekonomiko ekzistas katedro pri etiko en ekonomio (la sola en Svisio), kies direktoro, Peter Ulrich [2], ĵus emeritiĝis post dudekjara lekciado. Estis okazo por televida intervjuo unuhora. Ne preterpasebla demando estis, ĉu lia laboro esplora kaj instrua montriĝis utila kaj estis bone konsiderata. La intervjuito trankvile kaj metode respondis la demandojn de la ĵurnalisto. Ulrich konstatis ke nur triono de siaj kolegoj en la altlernejo havas komprenon pri tiu marĝena scienco, la sciencistoj pri juro pli ofte ol tiuj pri ekonomiko. Same eble triono de la studentoj elektas ĉi tiun fakon, ĉu pro libera decido kaj propraj interesoj, ĉu pro la fakto ke ili devas “kolekti poentojn” en la prihomaj kaj sociaj sciencoj, fakoj devigaj je 25% apud la ekonomiko.

Mi ne pretendas kompetente resumi la demonstrojn de profesoro Ulrich, mi nur supraĵe skizas kelkajn ideojn. Laŭ li, se oni analizas objektive ekonomion kaj socion, oni konstatos ke la ekonomia liberalismo (kapitalismo) kaj la komunismo (planekonomio) havas ambaŭ fiksajn antaŭkonvinkojn pri ekonomio:

– aŭ la miton ke la merkato memreguligas sin;

– aŭ la miton ke en ekonomio ĉio estas planebla, se oni nur aplikas la ĝustan sistemon.

Ambaŭ mitoj konsistigas kvazaŭreligiajn konvinkojn. La batalo inter kapitalismo kaj komunismo fakte similas al religia milito.

Efektive ekonomio estas multe pli komplika kaj la ekonomia etiko havas longan historion en filozofio. Ekzemple jam Aristotelo okupiĝis pri ĝi, sed por li ekonomio kaj etiko ne estis antagonismaj. Ekonomia profito estas pravigebla nur se ĝi ankaŭ profitas al la socio. Responsa civitano devas zorgi ne nur pri sia individua prospero, sed ankaŭ aktive partopreni en la socia kaj politika vivo. Por la hodiaŭa situacio, kiu estas karakterizata de antagonismo inter ekonomio kaj etiko, oni devas prikonsideri la historion de la lastaj 500 jaroj.

Adam Smith (1723-1790) estas konsiderata kiel “la patro” de la klasika ekonomiko. Por li la kunteksto de la ekonomia agado prezentas memreguligan sistemon, kiu donas senchavan tuton sen la reguligo de la ŝtato. Per tia teorio li liveris al la burĝa-kapitalista socio siatempa la meminterpretadon. Tamen malpli konata estas la fakto ke en la komenco li funde pritraktis etikajn problemojn en la moralfilozofia verko “Teorio de la sentoj” (1759). Poste li volis observi siajn teoriojn sur la kampo de la ekonomio kaj publikigis la rezultojn en “Esploroj pri la naturo kaj la kaŭzoj de la nacia riĉeco” (1776).

La evoluo de la industria socio en la 19a jarcento montris, ke Smith ne povis antaŭvidi la escepte grandan ekonomian prosperon en la jaroj 1840 ĝis 1875 kaj la sociajn problemojn kiujn ĝi kreis. La burĝaro en la urboj akiris riĉecon kaj privilegiojn kaj ne volis cedi parton al la laboristoj, kiuj proletariiĝis kaj kies sorto komplete dependis de la bontrovo de iliaj mastroj koncerne maldungon pro akcidentoj aŭ malsanoj. Por solvi ĉi tiujn sociajn problemojn oni vidis la alternativon ĉu per reguligo pere de la ŝtato, ĉu per kreo de racia sociordo.

Post la dua mondmilito la ekonomikisto kaj politikisto Ludwig Erhard en Germanio iniciatis la socialan merkatekonomion (“bonstaton por ĉiuj”). Sekve al la implodo de la komunismo en 1989, la liberalismo ricevis novan impulson (Thatcher, Reagan, novliberalismo), preskaŭ triumfon. Okazis ekonomikigo de la socio tutmonde. La politikistoj iĝis administrantoj de la “aferdevigoj”. Ekestiĝis konkuro pri enplantado de entreprenoj pere de favoraj kondiĉoj (malaltaj salajroj kaj impostoj, senkosta disponigo de tereno, subvencioj ktp.) fare de la komunumoj aŭ de la ŝtato. Tio kreis novajn sociajn problemojn en regionoj ne povantaj kunkonkuri. Necesus nun reveni al pli civilizita merkatekonomio kaj revigligi la senton civitanan (aŭ respublikan, de la latina “res publica”: publika afero).

Peter Ulrich konklude diris ke la aktuala financa kaj ekonomia krizo tutmonda ne estas esence ekonomia problemo, sed problemo socia. La solvo ne povas veni de la ekonomio, sed estas tasko solvenda fare de la socio kaj de la politiko.

* (G) Nestbeschmutzer: iu kiu parolas malbone pri sia propra lando, medio, korporacio ks.

Referencoj (germanlingvaj):

[1]http://www.iwe.unisg.ch/org/iwe/web.nsf/wwwPubPersonen/1310C851FEFC5483C12569A1004F88F6

[2] http://www.tagblatt.ch/aktuell/wirtschaft/wirtschaft/Wirtschaft-neu-denken;art623,1312047

EU-parlamento: la grandaj popolpartioj perdis seĝojn

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Thu, 11 Jun 2009 01:49:15 +0000

Riŝo has added a post:

La elektoj de la deputitoj por la EU-parlamento ŝajne ne multe interesis la eŭropajn civitanojn, se oni konsideras la relative malfortan partoprenon (43%, sed tia procentaĵo estas ekzemple kutima dum tutlanda voĉdono en Svisio). La grandaj popolpartioj dekstraj aŭ maldekstraj perdis seĝojn profite al la malgrandaj partioj de la ekstremoj. La konservativuloj nun estas plimulto. Por la socialdemokratoj le perdoj estas konsiderindaj: en la jaro 2004 ili havis 217 deputitojn, en 2009 nur 159 (-58).

Tamen ŝajnas al mi ke ekzistas ankaŭ pozitivaj aspektoj. Ekzemple en Francio kaj Germanio la verduloj gajnis seĝojn. La homoj do pli kaj pli konsciiĝas pri la graveco de la klimatoŝanĝiĝo kaj la nocaj produktometodoj celantaj maksimuman profiton sed neglektantaj la ekologian ekvilibron. En tiu tempo de monda financa kaj ekonomia krizo, la verduloj postulas ekologian ekonomion respektantan decajn vivkondiĉojn kaj la ekologian ekvilibron de la tero. Ili iĝis en ambaŭ landoj la tria plej granda partio post la konservativuloj kaj la socialistoj:

Francio: UMP 27,8%. - PS 16,48%. - VE 16,28%.

Germanio: CDU 30,7%. - SPD 20,8%. - VE 12,1%.

En parlamento ofte necesas koalicioj por konkretaj aferoj kiel adopto de leĝoj. Do verduloj kaj socialistoj povas kelkfoje kontraŭi kaj malplimultigi la konservativulojn. - Cetere oni povas observi ke la balotoj por la EU-parlamento estis okazo por la civitanoj proteste voĉdoni kontraŭ la propraj naciaj registaroj, partioj kaj politikistoj kaj iuj erare kredis tiamaniere puni ilin.

Sed evidente en ambaŭ landoj la socialistoj kaj socialdemokratoj suferis fiaskon. Verŝajne la seniluziigitoj pri la socialistoj proteste voĉdonis ĉu por la naciisma dekstro, ĉu por la ekstrema maldekstro, ĉu por la verduloj. Probable la financa kaj ekonomia krizo diskreditigis la "trian vojon de socialismo" (tiun de Blair, Schröder kaj d'Alema). Konjekteblas ke la socialdemokratoj volis distancigi sin en la lasta jardeko de la postkomunismo kaj de ekstremmaldekstraj ideoj, sed per tio iris tro foren en la kontraŭan direkton.

Aliflanke la dekstro aplikis en la nuna financa kaj ekonomia krizo tutmonda la proponojn de la maldekstro. Antaŭ la krizo la liberaluloj primokis kaj malhelpis la financan reguligon kaj la intervenon de la ŝtato. Nun ili aplikas tiun metodon por savi bankojn kaj fabrikojn.

Sed multaj bankoj ne vere lernis ion el la financa ĥaoso kaj denove komencas ludi je la kazinokapitalismo. Ili perdis ne nur la konfidon de la klientoj sed ankaŭ multe da mono. Nun ili esperas regajni per riskaj operacioj plej rapide la perditan monon. Tial la maldekstro devos daŭre vigili kaj proponi la proprajn rimedojn por la forkonduko el ĉi tiu grava krizo.

Willy Nüesch, biografiaj notoj

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 07 Jun 2009 05:32:57 +0000

Riŝo has added a post:

El Vikipedio:

Willy NÜESCH naskiĝis en 1927 kaj post universitataj kaj seminariaj studoj fariĝis en 1951 pastoro en la Komunumo de Kristanoj kaj laboris en tiu funkcio en Nürnberg, Zuriko, Essen kaj Rendsburg, ĝis kiam li alvenis en Berno, kie li vivas ĝis nun. Nüesch, kiu lernis Esperanton meze de la 1940-aj jaroj kaj trapasis la superan ekzamenon en 1946, tradukis kaj eldonis ĉefajn antropozofiajn verkojn de Rudolf Steiner (1861-1925) en Esperanton. Krome li nove tradukis i.a. la unuan kaj duan parton de Faŭsto de Goethe kaj aliajn verkojn de la germana literaturo (el Conrad Ferdinand Meyer, Friedrich Schiller, Novalis kaj Christian Morgenstern).

Pliaj detaloj vidu:

eo.wikipedia.org/wiki/Willy_N%C3%BCesch

(Foto Stefano Keller 2006)

Recenzoj pri «Universalaj Lingvoj en Svislando»

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Thu, 21 May 2009 07:19:13 +0000

Riŝo has added a post:

Jam en la titoloj de la recenzoj oni uzis fortajn kvalifikojn: «La plej granda enciklopedio en Esperanto», «Fenomeno: La Svisa Enciklopedio Planlingva», «Mirakla verko pri mirakla movado» kaj eĉ: «La Verko». (Ciferoj inter krampoj re-sendas al la fontindikoj [1] ĝis [10] fine de ĉi tiu artikolo.)

De surprizo al entuziasmo

Por multaj recenzistoj estis granda surprizo ke tia verkego povis aperi, ekzemple por Johan’ Luko : « Unua ŝoko : ni ricevas 6-centimetran dikan libron, pli ol milpaĝan, pli ol unu-kilograman, en malgranda litertiparo Times New Roman 10, sur belega papero, kiu pli similas al vortaro ol al niaj kutimaj eldonaĵoj tiutemaj. Kovrilpaĝoj tre belaj, en moderne profesia aspekto… vere tre brila prezentado. » [8]

La Ondo de Esperanto konstatas : « La eldono de Universalaj lingvoj en Svislando fariĝis evento en Esperantujo. Neniam pli frue en Esperanto aperis enciklopedia libro tiel detala, tiel riĉe ilustrita, kaj tiel ... peza. » [7]

Laŭ Alen Kris tia verkego povas esti favora argumento por Esperanto : « Dikaj – milpaĝaj – libroj en kaj pri Esperanto estas forta kaj peza argumento en la disputo ĉirkaŭ la praktika sukceso de tiu idealisma projekto. Ni forlasu por momento la ideon de fina venko – eĉ la angla ne povas nun pri ĝi fanfaroni. Ni forlasu por minuto la dimension de kvalito – sukceso evidentas, se tiaj libroj aperas en situo, kie apenaŭ senteblas iu alia motivado krom la kultura. Ni povas klare vidi ke ekzistas certa kritika maso, kiu generas – jam tute fatale – certan produkton, spontane, laŭ leĝoj de sia interna neceso, laŭ sia naturo. Ĝi, tiu maso, certe ne garantias al Esperanto longan vivon, sed kompense kaj minimume ĝi garantias specifan senmortecon kompareblan kun tiu de la latino. » [4]

Interlingvistoj bonvenigis la verkegon kiel ekzemple Detelev Blanke : « Aperis vere giganta kaj unika enciklopedio, kiu entenas ĉion pri la planlingva movado en difinita lando... Laŭ historia aspekto Svislando verŝajne apartenas al tiuj regionoj, kiuj pro la enŝtata lingva reĝimo (kvar oficialaj lingvoj) okazis aparta kompreno pri la lingvo-komunika problemo. Sekve en Svisio dum la jardekoj evoluis viglaj diversplanlingvaj movadoj. En Svisio ne nur Esperanto ludis grandan rolon, sed ankaŭ aliaj planlingvoj tie trovis siajn pionirojn.

« La aŭtoro Andreas Künzli (*1962) studis slavistikon kaj orienteŭropan historion, krome internacian juron, en la universitato de Zuriko. Li finis siajn studojn per licencia (magistra) verkaĵo pri la historio de interlingvistiko kaj Esperanto en la Cara Imperio kaj en Sovetunio. Li nun laboras en la kampo de informadiko, gvidas i.a. la retejon www.plansprachen.ch. Li estas aktiva esperantisto ekde 1979 kaj laboris en diversaj funkcioj.

« La enciklopedio ne nur estas eksterordinara deponejo de scio sed samtempe monumento por unu el la plej gravaj planlingvaj arkivoj en tutmonda skalo, se ne la plej grava. Temas pri CDELI (Centre de documentation et d’étude sur la langue internationale), kies fondinto kaj honorofica arkivisto, Claude Gacond, estas same omaĝata per tiu ĉi verko. CDELI enhavas preskaŭ la kompletajn materialojn de Volapük, Ido, Occidental-Interlingue kaj Interlingua. Kompreneble la plej granda parto rilatas al Esperanto. La enciklopedion financis la tri supre menciitaj institucioj (CDELI, SES, Urba Biblioteko de Ĉaŭdefono), kiuj funkcias kvazaŭ kiel eldonejoj, krome sponsoris Claude kaj Andrée Gacond kaj André Sandoz-Giroud. La libron Künzli dediĉas al siaj gepatroj, tre simpatia gesto. » [1]

Priskribo de la verko

Kion oni trovas en la enciklopedio ? Alen Kris analizas : « La enciklopedio enhavas 12 partojn : enkondukan, sekciojn pri kvin lingvoj internaciaj, partojn interlingvistikan kaj esperantologian, kronologio-resuman, fontindikan, nomindeksan kaj fine – ŝlosilan vortaron. Krom tio, la enciklopedio entenas riĉan antologion, kies apuda ĉeesto estas tre gajna akiro de la libro : ĝi vivigas kaj kolorigas la necese sekajn informojn, multobligas ties efekton, portas suplementan scion kaj provokas aldonan intereson.

« La enciklopedio priskribas amason da faktoj de plej diversaj originoj. Sed, nature, kiel tion emfazas la aŭtoro, “la homo staras en la centro” de la libro, kiu, variigante la punktojn de l’ vido, rakontas – ofte plurfoje kaj multeface – pri ĉirkaŭ 500 personoj.

« A. Künzli sukcesis transplanti en sian verkon la trankvilan, neŭtralecan, tolereman etoson de CDELI, pri kiu skribas enkonduke C. Gacond. Sine ira et studio la enciklopedio traktas la plej problemajn temojn, kaj la polemikoj en la antologio nur substrekas tiun objektivismon. Feliĉe, la komenta neŭtraleco ne signifas ĉi-okaze mankon de propra opinio. Künzli scias neŭtrale informi, komenti, analizi, sed li scias ankaŭ sintezi. Li ne trudas, sed li ŝatas kaj trovas normala resumi.

« De ajna punkto de tiu libro ni plonĝas en realecon de faktoj kaj ideoj: etaj kaj egaj, abstraktaj kaj konkretaj, lokaj kaj universaj, ili interplektiĝas kaj katalizas la penson. La svisa enciklopedio kreskas el faka ĝis vere ĝenerala informilo. Ne nur svislandaj esperantistaj problemoj, sed tiuj de tuta Esperantio, ne nur Esperantio, sed ankaŭ la tuta homaro kun siaj drastaj doloroj sociaj kaj etikaj, ne nur Esperanto, sed ĝiaj rivaloj kaj la tuta planlingvistiko sin montras el tiu sisteme organizita aro de tekstoj, komentoj, informoj kaj rimarkoj.

« “Ĉu Esperanto postvivos la jaron 2045?” – demandas kun forta dubo Tazio Carlevaro. A. Künzli ne estas tiom senespera. Lia sobra optimismo sin apogas sur sufiĉe larĝa horizonto de la riĉa kaj bunta kultura stratumo, kiun li respegulis en sia varia, sed kohera kaj (oni devas konstati) arte komponita mozaiko. » [4]

José Antonio Vergara same konstatas du tendencojn rilate Esperanton en Svisio : « Interese, dum el Svisujo venas iom paradokse al la Esperanto-movado kaj instigaj argumentoj por pravigi la pluan strebadon (Claude Piron) kaj trankvila, pripensita konkludo pri neevitebla morto de la tuta afero post iom da tempo (Tazio Carlevaro), nun nia komunumo ricevas el la sama lando impresan mejloŝtonon en la formo de esploro kiu estas ne nur solide scienca, sed kapabla ludi etikan rolon. Jes, ĉar la alrigardo al la grandvalora heredaĵo kiun konsistigas la sindona, imagopova, kreema agado de centoj da esperantistoj (kaj aliaj interlingvanoj) tra la jardekoj, devus meditigi la nunan generacion de esperantofonoj pri la senco de nia okupiĝo kaj engaĝi nin al la digna konservado de la memoro, sen ajna dogmemo nek tento fali en strangan sektemon.

« La forto kaj morala atesto de tiu pasinta, kolektiva agado povus inspiri nin por la farendaj paŝoj en la nunaj, tute ŝanĝiĝintaj kondiĉoj, kun funde elpensita aliigo de la fokuso (el “neŭtrala dua lingvo por ĉiuj” al la pledado por lingva demokratio kaj lingvaj homaj rajtoj). Mi kredas ke tiuj homoj ne vane revis kaj laboris. Male, mi estas konvinkita ke multaj el tiuj penoj estis valoraj en si mem, ke tiu agado pliriĉigis la vivon de tiuj homoj ĉar orientita al signifoplena, supera celo. La dankinda, disciplina laboremo de Andreas Künzli ebligas al ni fieri pri la tradicio al kiu ni apartenas. » [10]

Historiografio

Gonçalo Neves prilumas la historiografiajn kaj stilajn ecojn : « La verko estas tre ampleksa kaj bunta. Ĝin malfermas kvar antaŭparoloj. En la kvara Künzli prezentas la metodikajn aspektojn de sia projekto. Tre grava kaj leginda teksto, en kiu li skribas i.a. ke “la historiisto devas okupiĝi pri la kaŭzologio, por fine eltrovi la historian veron, sen apliki ideologian historiismon, sen transformi la historion al propagando, sen krei el ideologio eĉ utopion aŭ mitologion” (p. 28).

« La ses menciitaj sekcioj konsistigas la propre Künzli-an parton de la verko. La aŭtoro mem verkis ĉiujn artikolojn, en Esperanto, per stilo klara, flua kaj plaĉa, kiu feliĉe kontrastas kun la pezaj vortumoj de multaj el la paĝoj de Esperanto en Perspektivo. Mi ne povas eviti komparon ankaŭ kun la fama Enciklopedio de Esperanto, kies artikoloj, kvankam skribitaj per flua lingvaĵo, ofte konsistas nur el teda sinsekvo de datoj, eventoj, postenoj kaj verkoj. En la enciklopedio de Künzli, kontraste, la artikoloj estas variaj kaj vivecaj, kvankam ne malpli science ellaboritaj.

« Künzli, kiel talenta enciklopedia verkisto, metas la individuojn en la centron de la historio prezentante ne nur ties agojn, sed ankaŭ ties pensojn, hezitojn, aspirojn kaj dezirojn, ĉiam surbaze de dokumentoj, sen spekulativo, sen fantazio. La individuoj aperas ne nur kiel historiaj agantoj aŭ plenumantoj, sed ankaŭ kaj eĉ precipe kiel personoj, kun siaj meritoj kaj virtoj sed ankaŭ kun mankoj, kapricoj kaj manioj. Tial li ne hezitas prezenti ankaŭ faktojn kaj eventojn kiujn aliaj historiistoj – pli kabinetaj kaj severaj – eble opinius “minoraj”, aŭ eĉ anekdotaj.

« Alia menciinda faceto de la aŭtoro estas lia objektiveco. Ĉi-verke li pritraktas ne nur figurojn kies korpojn jam longe glutis la patrina tero, sed ankaŭ homojn ankoraŭ vivantajn kaj agantajn, homojn kun opinioj kaj metodoj foje polemikaj, foje diverĝaj de tiuj kiujn la aŭtoro manifestis private kaj publike, skribe kaj parole, dum sia esperantista vivo. Tamen Künzli sukcesas submeti la koron al la intelekto. Li prezentas faktojn kaj figurojn kaj komentas ilin, sed liaj komentoj ĉiam impresas racie, sobre kaj ekvilibre. Ili ne trudiĝas, ne celas konvinki aŭ persvadi, eĉ ne “gvidi” la leganton, sed nur ilustri kaj prilumi la eventaron. La objektiveco de la aŭtoro plene manifestiĝas en lia pritrakto de polemikaj figuroj kaj faktoj. Ekzemple liaj longaj artikoloj pri la tiel nomata Civito kaj ties “konsuloj” (p. 242-249), pri Serge Reverdin (p. 618-620), kaj pri Gonzague de Reynold (p. 621-626), estas vere modelaj kaj atestas la eksterordinaran kapablon de Künzli teni sin objektiva kaj senpartia kiel historiisto, malgraŭ siaj konvinkoj kiel movadano. » [5]

Utileco de la libro

Pluraj recenzistoj opinias ke la Enciklopedio estas utila ankaŭ al esperantistoj ekster Svisio. La plej entuziasma prijuĝo estas verŝajne tiu de Gonçalo Neves : « Mia fina impreso estas tre favora. La enciklopedio de Künzli estas unu el la plej gravaj sciencaj verkoj ĝis nun verkitaj en esperanto, se ne la plej grava. Ĝi interesas ne nur svisajn esperantistojn, sed la tutmondan adeptaron de la kvin ĉefaj planlingvoj kaj ankaŭ ajnan fakulon aŭ studemulon pri interlingvistiko. Ĝi estas verko kiu ne povas manki sur la breto de ĉiu serioza planlingvano kaj interlingvisto. De nun oni abunde referencos al ĝi kaj nomos ĝin simple La enciklopedio de Künzli. Ĝi estos La Verko. La svisa slavisto kaj interlingvisto jam starigis al si monumenton pli daŭran ol bronzo. Tio nomiĝas gloro. Li ĝin meritas. » [5]

Ankaŭ la interlingvisto Detlev Blanke rekonas la meritojn de la aŭtoro de la Enciklopedio : « En la konkluda parto Andreas Künzli i.a. skribas: “En sia historia dilemo inter revo kaj realo la esperantistoj kaj planlingvanoj ankoraŭ longan tempon devos resti grandaj idealistoj.” (p. 1005). Li certe pravas. Tamen, la modelo planlingvo funkcias. Kaj ke ĝi funkcias ankaŭ dankindas en konsiderinda amplekso al Svisio. Ĉu la modelo iam ludos pli grandan rolon en internacia kadro dependas unuavice de politikaj-ekonomiaj faktoroj. Andreas Künzli sendube apartenas al tiuj “grandaj idealistoj” kaj meritas nian dankon kaj aprezon pro sia nekutima verko. Per ĝi li digne eniris en la historion de interlingvistiko. » [1]

Ed Borsboom jam esprimis sin en SES informas 3/2007 pri la valoro de la Enciklopedio : « La komenco de la libro, 146 paĝoj, konsistas el enkondukaj, ofte fascinaj artikoloj de diversaj aŭtoroj: Graf, Gacond, Künzli, Piron, Carlevaro, Baur alterne en la lingvoj esperanta, franca, angla, germana, itala, retoromanĉa. Malantaŭe troviĝas la kutimaj ĉapitroj, 122 paĝoj, kun resumo, fontoj, bibliografio, nomindekso.

« La meza parto tamen liveras en formo de laŭ-alfabeta enciklopedio la svisan esperantan historion ĝis hodiaŭ. Tio lasta signifas ekstreme valoran elementon por nia historiografio, ĉar mankas en Esperantio libroforme aktualaj sciigoj pri homoj kaj aferoj. Jam el tiu vidpunkto mi konsideras la gigantan redaktaĵon de Künzli grava kaj utilega. » [2]

Kritikoj

Kelkajn nekoheraĵojn ne pretervidis la eksperta okulo de profesero Detlev Blanke : « Alfabeta listo de la biografie prezentitaj personoj troviĝas ĉe la fino de la libro, bedaŭrinde sen paĝindiko. Ili devintus esti enirintaj en personindekson, kiu ankaŭ enhavu listigon de tiuj personoj menciitaj dise tra la verko. En la lasta fazo de la finpretigo de la verkego al la aŭtoro verŝajne mankis la forto. Sed li aŭ alia persono nepre devus ellabori tian indekson. En la libro troviĝas 11 kunligitaj sed aparte presitaj esearoj (antologioj) kun entute 40 gravaj interlingvistikaj eseoj, aparte de svisaj aŭtoroj, sed ne nur (ekz. ankaŭ de Julio Baghy, Wilhelm Ostwald [en la germana kaj Ido] kaj L. L. Zamenhof). Temas pri ofte ne tre konataj aŭ malfacile alireblaj tekstoj, signifaj por interlingvistiko (i.a. de Arthur Baur, Ric Berger, Pierre Bovet, Tazio Carlevaro, Auguste Forel, Claude Gacond, Fritz Haas, Hector Hodler, Ernest Naville, Edmond Privat, Gonzague de Reynold, André Schild, Eduard Schwyzer). La tekstoj aperas en la originalo (en la lingvoj angla, franca, germana, krome en Esperanto, Ido, Occidental-Interlingue, Interlingua). Ĉiu teksto havas esperantlingvan enkondukon. Ne estas klare, kial la tekstoj estas dissemitaj tra la libro. Ili facile povus formi iun memstaran antologion, kvazaŭ anekso. » [1]

Persone mi opinias ke pro praktikaj kialoj oni eĉ estus povinta fari du volumojn kun la avantaĝo ke la Enciklopedio estus pli manipulebla, malpli peza en du unuopaj volumoj. La antologiaj tekstoj, kiuj tamen iom ĝenas dum konsultado, kaj la indekso estus trovintaj lokon en la dua volumo. Se oni estus aperiginta la unuan volumon ĝustatempe, oni havintus tempon por prepari la indekson por la dua, kiu estus povinta aperi la sekvan jaron. Tiel ofte faras spertaj eldonistoj de referencverkoj.

Anonima kritiko (subskribita de HeKo) venas ankaŭ de la Esperanta Civito, kiu ĉefe konsideras la parton ĝin koncernantan. Ĝi konstatas ke « …ok paĝoj estas dediĉitaj al la kelkjara Esperanta Civito : tre rimarkinda kvanto, se konsideri ke al UEA (1908-1947) plus IEL/UEA (1936 ĝis nun) la aŭtoro dediĉis nur dek unu, kaj al SAT (1921 ĝis nun) apenaŭ tri (sub la anonima titolo Laboristoj). La granda atento de la aŭtoro pri la tuta fenomeno estas per si mem laŭdinda, des pli ke li havas neniun meriton pri ĝi. Laŭdinda estas ankaŭ la metodo de rekta transskribo el la fontoj, kaj estus ankaŭ la metodo de la parolvico asignita ĉu al la subtenantoj ĉu al la kritikantoj. Estus, se ĉi-lastan metodon la aŭtoro aplikus sisteme, aŭ ankaŭ aliloke – male, ĝi ŝajnas privilegio rezervita al la Civito.

« Ne laŭdinda estas la grado de emfazo pri la esprimitaj opinioj, kiu iom post iom perdas je ekvilibro, laŭ diversaj manieroj – jen menciante gravajn UEA-gvidantojn nur kiel mildajn simpatiantojn, dum ili petis la civitanecon kaj eĉ foje altrangas en la Civitaj instancoj; jen substrekante la opinion de tute periferiaj bankrotuloj, ĉar ĝi eble kongruas kun la opinio de la aŭtoro mem. Tiele, “paŝon post paŝo” kaj paĝon post paĝo, la aŭtoro eĉ malkovras sin mem kiel ne fidindan historiografon, ĉar simpatianta al homoj kiuj emas kaŝi la deliktojn kiuj makulas la lastajn jardekojn de IEL/UEA. Eraro aparte grava ĉe homo, kiu konas kaj cirkonstancojn kaj viktimojn. » [3]

Johan’ Luko prave rimarkigas tiurilate : « Oni ankaŭ trovas kompletajn informojn pri aktualaj problemoj de la esperantistaro, ekzemple plurajn paĝojn pri la Esperanta Civito, kiu naskiĝis en Svisujo ; tamen oni kompletigu ilin per la legado de la intervjuo de Andreas Künzli en la Junia-2007a numero de La Ondo de Esperanto, kie li eble pli familiare kaj libere donas sian personan opinion. » [8]

La SAT-aktivulon Vinko Markov kompreneble interesis la laborista movado en Svisio : « Eblas ekscii kelkajn interesajn informojn pri la specifa agado de la svisaj laboristaj esperantistoj, kiuj kiel ĉie fortis ĉefe inter ambaŭ mondmilitoj, sed plu vivas danke la klopodojn de kelkaj kamaradoj, pri kiuj la libro donas biografiajn informojn, kiuj malfacile troveblus aliloke. Kvankam menciitaj, la kongreso de SAT-Amikaro en Laŭzano (1973) kaj de SAT en Bazelo (1981) kaj Ĉaŭdefono (2003) bedaŭrinde ne estas detale priskribitaj. » [9]

Ĉu iam dua eldono ?

En longa intervjuo (tradukita el Ido) fare de Gonçalo Neves kaj rete publikigita, Andreas Künzli respondas al la demando Kiel vi spertis la kunlaboron kun aliaj, kaj kion vi intencas entrepreni por publikigi korektojn kaj kompletigojn ? : « Kvankam mi ofte sentis min iom soleca en tiu de mi mem elektita projekto (sed tio principe ne ĝenis min), mi tute ne riproĉas al iuj ajn ion ajn, ĉar ĉio lige kun la enciklopedia projekto estis honorofica, libervola, kiel preskaǔ ĉio en la Esperanto-movado. Pro tio en tiaj kondiĉoj oni ofte laboras kiel amatoro, diletanto. Kiuj vere interesiĝis kaj havis tempon kunlabori kaj helpi al mi, tiuj faris tion kaj al tiuj mi dankas.

« Dua eldono de la libro mem plej imageble ne aperos, ĉar la lastaj 400 de presitaj 600 ekzempleroj devas esti venditaj. Ekzistas la intenco (kaj promeso) aperigi korektojn kaj kompletigojn en formo de kromkajero(j), sed tio unue okazas certe tra la retujo www.planlingvoj.ch. » [6]

Informo de la eldonistoj

Kunlabore CDELI kaj SES pretigas la eldonon de la mankanta nomindekso.

Fontindikoj

[1] Blanke, Detlev: Fenomeno: La Svisa Enciklopedio Planlingva de Andreas Künzli. Informilo por Interlingvistoj (IpI), n-roj 61-62 (2-3/2007), p. 12-14.

[2] Borsboom, Ed: Bona svisa vino al la fino. SES informas 3/2007, p. 25-28.

[3] Heroldo Komunikas: Svisa enciklopedio pri la Esperanta Civito. HeKo 325 2-A 2.3.2007 (reta artikolo).

[4] Kris, Alen: Kohera mozaiko. La Ondo de Esperanto 8-9/2007.

[5] Neves, Gonçalo : La Verko. Esperanto 10/2007, p. 207-208.

[6] Neves, Gonçalo : De Suisia, la olima oasizo... Intervjuo kun Andreas Künzli en Ido kun traduko esperanten (reta artikolo).

[7] La Ondo de Esperanto: La plej granda enciklopedio en Esperanto. Andreas Künzli respondas. LOdE 6/2007, p. 3-4.

[8] Luko, Johan’: Universalaj Lingvoj en Svislando. Sennaciulo 7-8/2007, p. 110.

[9] Markov, Vinko: Svisa Enciklopedio Planlingva. La Sago n-ro 34/2007, p. 7.

[10] Vergara, José Antonio: Mirakla verko pri mirakla movado. Libera Folio (reta artikolo) 2007.9.27.

Pliaj recenzoj kaj la retaj adresoj de la supre menciitaj artikoloj estas troveblaj sur :

www.plansprachen.ch.

Kelkaj artikoloj en aliaj lingvoj

Artikoloj en la franca :

– L’Impartial, La Chaŭ-de-Fonds, 14.4./2007.

– Revue historique neuchâteloise, 4/2007.

Artikoloj en la germana :

– Coopzeitung, n-ro 27, 3.7.2007.

– Bund, Berno, 28.7.2007 kaj 2.11.2007.

– Esperanto Aktuell, Germana Esperanto-Asocio, 4/2007.

Kaj ekzemple recenzo en la ĉina de Liu Haitao.

(Artikolo aperinta en « SES informas » 3/2008, p. 29-35.)

Tridek jarojn en la Ora Nordo

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Tue, 10 Mar 2009 20:42:10 +0000

Riŝo has added a post:

Dum vojaĝo al Nord-Ameriko en la jaro 1924 li travivis ŝiprompon proksime de Seattle, perdis ĉiujn havaĵojn kaj oficialajn identigilojn kaj estis resendita kiel suspektinda persono al Eŭropo. En la jaro 1929 li rakontis en Brno/Ĉeĥio siajn travivaĵojn en la arkta regiono al du ĵurnalistoj kaj la fruktoj de ĉi tiu kunlaboro estis pluraj libroj. El tiuj la Moraviaj Esperanto-Pioniroj eldonis en 1931 “Tridek jarojn en la Ora Nordo” en bona kaj facile legebla traduko.

Jan Welzl kiel juna seruristo 23-jara piede migris en 1888 al Ĝenovo kaj de tie vojaĝis kiel hejtisto sur ŝipo preskaŭ tra la tuta mondo. En Vladivostoko li volis vidi la lagon Bajkalo kaj en 1893 kunlaboris al la konstruo de ponto por la Transsiberia fervojo. Kiam la konstrulaboroj finiĝis, li decidis migri norden trans Siberio. Li jungis ĉevalon antaŭ ĉaro kun la vivnecesaĵoj kaj iloj. Por orientiĝi li ne helpis sin per mapo, sed informiĝis pri la direkto ĉe la renkontitaj popolanoj kaj tiamaniere ja faris kromvojojn. Tamen li ne bedaŭris, ĉar tiel li konatiĝis kun la regiono kaj la diversaj mongolaj gentoj de Siberio (ĉukĉoj, ĉaŭĉoj, jurtenoj, jakutoj kaj lamutoj) kaj povis observi ties vivmanierojn. Li ankaŭ renkontis kondamnitojn en Siberio kaj estis kortuŝita de la sorto de tiuj malfeliĉaj homoj.

Kiam li alvenis ĉe la rivero Kolimo, li konstruis floson, ŝarĝis ĝin per la ĉevalo kaj la ĉaro kaj tiel navigis dum tri monatoj evitante penigan trapason de montaro. En la tundraj regionoj de Siberio li devis forlasi sian amatan ĉevalon kaj interŝanĝis ĝin kontraŭ boacoj kaj glitveturilo kaj atingis la Novsiberiajn insulojn sur la glaciigita Arkta maro. Tie li unue vivis preskaŭ kiel “arkta Robinsono” en groto, ĉasante kaj fiŝkaptante. Mirigis lin la naturaj fenomenoj kiel la subita glaciiĝo de la maro en aŭtuno kun granda bruo, malglaciiĝo en printempo kaj la arktaj lumfenomenoj. Baldaŭ li konatiĝis kun eskimoj, parte vivtenis sin riparante iliajn ilarojn, partoprenis kampanjojn de balenĉasistoj en la Norda glacia maro kaj fine famiĝis kiel komercisto interŝanĝante vivnecesajn varojn kontraŭ feloj.

Per glitveturilo tirata de hundoj kaj poste ankaŭ per ŝipo li frekventis eskimojn kaj orfosistojn en la vasta areo de la Arkta oceano. Estis la tempo de la orfosista febro ankaŭ en tiuj regionoj kaj oni malkovris oron sur la Novsiberiaj insuloj. Orserĉistoj ĉiam pli multnombraj alvenis kaj iĝis klientoj de Welzl. Li mem entreprenis ŝipvojaĝon al Alasko kaj sobglitis la riveron Jukono sur floso prospektante pri oro en ĉi tiu regiono.

La vivo en la arkta regiono certe ne estis facila pro la malvarmo, la malluma vintro kaj la neĝaj tempestoj. Jan Welzl iam estis blokita dum kvar tagoj pro neĝoŝtormo kaj preskaŭ ne havis manĝaĵojn. Kiam li poste alvenis malsatege ĉe konata arktulo kaj petis lin pri manĝaĵoj, tiu alportis grandan pecon da ursa viando. Welzl avide voris ses kilogramojn. La arktulo miris kaj amuzite kaj ŝerce demandis, ĉu li nun satmanĝis aŭ dezirus ion plian. Welzl respondis ke li volonte manĝus ankoraŭ salmon kiel deserton. Ĉi tiu okazaĵo famiĝis en la nordo kaj Welzl ricevis la moknomon “Bear Eater” (ursomanĝanto).

La intereso de la libro konsistas ankaŭ en tio, ke la du redaktoroj precizigis al sia rakontanto detalojn pri la vivmaniero kaj kutimoj de eskimoj kaj aliaj popolanoj, kun kiuj li havis kontaktojn. La eskimoj sur la Novsiberiaj insuloj vivis primitive laŭ la tradicio adaptita al la arkta klimato kaj naturo. Multaj iloj de la ĉiutaga vivo estis el fiŝaj aŭ balenaj ostoj aŭ fokaj kaj ursaj feloj. Oni ekscias ankaŭ detalojn pri ilia familia kaj socia vivo. Ne plaĉis al Welzl ilia malpureco kaj kortuŝis lin la malfacila sorto de la virinoj.

En la lastaj ĉapitroj de ĉi tiu libro Welzl rakontas pri malsanoj kaj dentodoloroj malfacile kuraceblaj en la tiamaj kondiĉoj. Li priskribas do la simplajn kuracrimedojn utiligatajn de la eskimoj kaj de si mem. Sed ankaŭ necesis kontraŭbatali krimulojn kiel ekzemple la “blankaj tigroj”-n, kiuj vendis venenitan brandon al eskimoj. Post multaj jaroj de kunestado kun eskimoj kaj arktuloj Welzl akiris ilian grandan estimon kaj fariĝis estro kaj la plej ĉefa juĝisto de Nova Siberio. Tio honorigis lin kaj estis ankaŭ bona por lia komerco, sed tiu ofico ne estis ripoziga, ĉar li devis partopreni persekuton, arestadon kaj kondamnon (plej ofte je morto) de krimuloj laŭ la eskima juro. Same li estis devigata fari raportojn al la foraj oficialuloj en la angla lingvo, pri kiuj li penis en sia groto dum la malluma sezono.

Fine de la libro estas amuza epilogo temanta pri redakta sesio kun tiu originalulo, kiu laŭdire pro la 30-jara restado en la arkta regiono ne sciis, ke intertempe okazis la unua mondmilito. – Welzl poste ne plu sukcesis reatingi la Novsiberiajn insulojn, ĉar la regiono tiam apartenis al Sovetio kaj ne plu eblis ricevi permeson por reiro al la Ora Nordo. Sed ankaŭ reiro al Alasko pro la samaj kaŭzoj ne eblis kaj li fine instaliĝis en la kanada urbo Dawson City, unue laborante ĉe fervoja kaj vaporŝipa kompanio kaj post akcidento li vivis kun sia hundo kiel ermito en tiu regiono kaj dediĉis sin al invento de eterna movilo.

La legado de ĉi tiu libro estas tute agrabla, ne nur pro la bona traduko, sed ankaŭ pro la bonhumoro de la aŭtoro, kiu malgraŭ kelkfoje malfacilaj situacioj restas optimisma kaj fidas je siaj scivola observkapablo, praktika elturniĝemo kaj bonŝanco. Bedaŭrinde la libro estas jam delonge elĉerpita, sed ĝi prunteblas en biblioteko kiel ekzemple en CDELI. Du ekzempleroj estas tie eĉ aĉeteblaj brokante. Dezirindus se ĝi reeldoniĝus aŭ almenaŭ publikiĝus rete.

Daniel Vasella kaj Radio Vatikano

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Sun, 22 Feb 2009 17:27:59 +0000

Riŝo has added a post:

Daniel Vasella, la ĉefo kaj prezidanto de la administra konsilio de la granda farmacia entrepreno Novartis, gajnis en la pasinta jaro la plej altan salajron en Svisio: 40 milionoj da svisaj frankoj (26 milionoj da eŭroj), kio laŭ indikoj en la gazetaro signifas 20-procentan salajroaltigon kompare kun la jaro 2007. Certe, se oni scias pri la salajroj de manaĝeroj en Usono, tio estas bagatelo.

Tamen kompare kun dungito en sia entrepreno gajnanta 5000 frankojn monate (3311 eŭroj), li gajnas 600-foje pli. La dungito bonŝancas se la salajro altiĝis je 1-3 procentoj. Se li malbonŝancas, ĝi tute ne altiĝis aŭ eĉ pro la krizo reale malaltiĝis. Monata salajro de 3311 eŭroj povas ŝajni alta sumo, sed se oni prikonsideras la vivkondiĉojn, prezojn, impostojn, socialan asekuron pagendajn, tiam ĝi ne estas troa. En la lasta jaro la sindikatoj postulis en kampanjo monatan salajron, kiu ne estu sub 3000 frankoj (2000 eŭroj), sumo necesa por vivi dece en Svisio.

Radio Vatikano anoncis mallongan elsendon de Daniel Vasella, en kiu li estus komentinta laŭ etika perspektivo aktualaĵon de la semajno. La unua temo estintus "Mismanaĝado kaj eraraj decidoj rilate la personaron". Poste Radio Vatikano tamen devis peti pardonon al la aŭskultantoj kaj al Vasella, ĉar fine la elsendoj ne okazos. La kaŭzo? En Vatikano oni eksciis intertempe per la gazetaro ke Novartis produktas kontraŭkoncipajn pilolojn! Vidu (en la germana):

http://www.swissinfo.org/ger/suche/Result.html?siteSect=882&ty=ti&sid=10288084

En Vikipedio oni ekscias ke Vasella frekventis klostran gimnazion en Friburgo antaŭ ol studi medicinon. Li ankaŭ estas mecenato de la klostro Einsiedeln. Kiel junulo li apartenis al lernejana organizo marksist-leninista "Cercle Grachus". Vidu (en la germana):

http://de.wikipedia.org/wiki/Daniel_Vasella

Jaroslav Haŝek: "Kiel mi alkudris butonon... " en La Nica Literatura Revuo

nobody@ipernity.com (Riŝo) — Mon, 16 Feb 2009 16:58:09 +0000

Riŝo has added a post:

La Nica Literatura Revuo (NLR) estis grava kultura kaj literatura periodaĵo en Esperanto aperinta ĉiun duan monaton inter 1955 kaj 1962 en Choisy-le-Roi (Francio). Entute aperis 42 numeroj kun sume 1680 malgrandformataj paĝoj en redakto de Gaston Waringhien:

http://eo.wikipedia.org/wiki/Nica_Literatura_Revuo

La Nica Literatura Revuo estas konsultebla rete:

http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/

"Kiel mi alkudris butonon al mia pantalono" estas humuraĵo de Jaroslav Haŝek elĉeĥigita de Miloŝ Lukaŝ:

http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr41/pantalono.html